دکتر عباس اخوان سپهی
زیست فناوری از جمله واژههای پر سر و صدای سالهای اخیر است. زیست فناوری را در یک تعریف کلی به کارگیری فرآیندهای زیستی در صنایع تولیدی با خدماتی دانستهاند. تعریف ساده این پدیده نوین عبارت است از دانشی که کاربرد یکپارچه زیست شیمی میکروبشناسی و فناوریهای تولید را در سیستمهای زیستی به دلیل استفادهای که در سرشت بین رشتهای علوم دارند مطالعه میکنند. در تعریف دیگر زیست فناوری را چنین تشریح کردهاند:
«فنونی که از موجودات زنده برای ساخت یا تغییر محصولات، ارتقا کیفی گیاهان یا حیوانات و تغییر صفات میکروارگانیسمها برای کاربردهای ویژه استفاده میکند.» زیست فناوری به لحاظ خصوصیات ذاتی خود دانشی بین رشتهای است. کاربرد این گونه دانشها در مواردی است که ترکیب ایدههای حاصل طی همکاری چند رشته به تبلور قلمرویی با نظام جدید میانجامد و زمینهها و روش شناسی خاص خود را دارد و در نهایت حاصل بر هم کنش بخشهای گوناگون زیست شناسی و مهندسی است. زیست فناوری در اصل هستهای مرکزی و دارای دو جزء است: یک جزء آن در پس دستیابی به بهترین کاتالیزور برای یک فرآیند یا عملکرد ویژه است و جزء دیگر سیستم یا واکنشگری است که کاتالیزورها در آن عمل میکنند.
سابقه استفاده از میکروارگانیسمها برای تولید مواد خوراکی نظیر سرکه، ماست و پنیر به بیش از 8 هزار سال قبل بر میگردد. نقش میکروارگانیسمها در تولید الکل و سرکه در قرن پیش زمانی کشف شد که گروهی از بازرگانان فرانسوی در جستوجوی روشی بودند تا از ترش شدن شراب و آبجو ضمن حمل آنها با کشتی به نقاط دور جلوگیری کنند. انان از لویی پاستور تقاضای کمک کردند. لویی پاستور در پی تحقیقات خود متوجه مخمرها شد که در خلاء قند را به الکل تبدیل میکنند. این فرآیند بیهوازی تخمیر نام دارد. او همچنین دریافت که ترشیدگی و آلودگی آب میوهها بر اثر فعالیت دسته باکتری اسید استیک که الکل را به سرکه تبدیل میکنند روی میدهد. لویی برای از بین بردن این مشکل فرآیند پاستوریزه کردن را مؤثر دانست که عبارت بود از گرمایش نوشیدنیها نظیر پنیر یا گوشت حیوانات وحشی به منظور از بین بردن میکروارگانیسمهای مضر. پاستور همچنین دریافت که بسیاری از میکروارگانیسمها اگر چه در انسان و سایر موجودات زنده ایجاد بیماری میکنند یکی از مهم ترین عوامل تغییر مواد در طبیعت هستند.
دستاوردها و پیشرفتهای شگرف در زمینه زیست فناوری و ژنتیک سلولی و مولکولی و تغییرات اساسی در نوع فعالیتها بخصوص طی نیمه دوم قرن بیستم، باعث شد که زمینه ارائه دو واژه بیوتکنولوژی سنتی و بیوتکنولوژی نوین فراهم شود. تلاش برای توسعه این مفهوم جدید از اوایل دهه 1970 میلادی عمدتاً در آمریکا و در زمینه پزشکی آغاز گردید. نتایج این تلاشها ظرف مدت کوتاهی پس از پیدایش قانون مهندسی ژنتیک، در اواخر دهه 70 میلادی به ترتیب با تولید انسولین و هورمون رشد نو ترکیب دامی نیز در سال 1982 تولید شد. انسولین و واکسن هپاتیت B، اینترفرون به ترتیب در سالهای 1982 و 1986 توسط سازمان غذا و داروی آمریکا (FDA ) مجوز فروش دریافت کردند.
فناوری نو ترکیبی DNA، بیشتر در زمینه تولید پروتئینها کاربرد تجاری داشته است. این فناوری قادر است بسیاری از پروتئینهایی را که فرآوردههای بیواسطه یک ژن هستند و اساساً اهمیت درمانی دارند تولید کند. امروزه قابلیت اتصال ژنها، انقلابی در صنایع برپا کرده است و ثمره آن توسعه بیشمار فرآوردهای جدید و بهبود فرآیندهای شناخته شده فعلی است.
پیدایش تکنیک PCR و نشانگر مولکولی DNA از اوایل دهه مذکور و تکامل تدریجی آنها به کمک ابداع ابزارهای وسایل نوین پیشرفته باعث گردید که مفاهیم ژنومیکس، بیوانفورماتیکس و پروتئومیکس در اواسط دهه 90 به عرصه بیولوژی مولکولی وارد شوند و بابهای جدید از کاربردهای بیوتکنولوژی نوین گشوده شود.
وضعیت بیوتکنولوژی در ایران
آموزش نیروی انسانی متخصص بیوتکنولوژی در ایران از نیمه دوم دهه 1360 هجری شمسی با اعزام افراد معدود یه خارج از کشور جهت تحصیل در مقطع دکتری آغاز شد. اولین قدم آموزش بیوتکنولوژی در سال 1369 در دانشگاههای تربیت مدرس، صنعتی شریف و امیر کبیر شروع شد. در همین سال اولین دوره دکتری فرآوردهای بیولوژیک به صورت مشترک توسط انستیتو پاستور، مرکز ملی تحقیقات مهندسی ژنتیک، سازمان پژوهشهای علمی و صنعتی، مؤسسه تحقیقات واکسن و سرم سازی رازی و دانشگاه علوم پزشکی تهران برگزار شد. اولین دوره کارشناسی ارشد بیوتکنولوژی پزشکی نیز در سال 1378 در انشکده تربیت مدرس آغاز به کار کرده و همچنین در همین سال اجرای دوره دکتری Ph.D مستقیم در دانشگاه تهران به تصویب رسید.
توجه به پژرهش به عنوان زیر بنای توسعه هر فناوری و تربیت نیروی انسانی کار آمد به عنوان زیر بنای پژوهش، راهگشای مشکل توسعه نیافتگی است. در حالی که بیو تکنولوژی بر خلاف سایر صنایع، بیشتر به نیروی تفکر دانشمندان متکی است، در ایران هنوز از نظر تامین نیروی انسانی مورد نیاز فناوری زیستی به نقطه امید بخشی نرسیدهایم.
بر اساس گزارش کمیسون بیوتکنو لوژی در سال 1378، حدود 339 نفر عضو هیئت علمیدر زمینه بیوتکنولوژی فعالیت داشتهاند، اما اکنون آمار دقیقی از تعداد نیروی انسانی متخصص در این زمینه وجود ندارد. برخی گزارشهای غیررسمی حاکی از آن است که در حال حاضر حدود چهار هزار نفر نیز در زمینه بیو تکنولوژی شاغل هستند.
تلاش محققان در بخش دولتی، به تولید چند فرآورده دارویی نو ترکیب در سطح صنعتی و آزمایشگاهی، کیت تشخیص لیدز و ثبت چند ژن منجر گشته است. همچنین پروژه تولید واکسن هپاتیت B و 3 داروی نو ترکیب اریترپوئیتین، اینتر فرون آلفا و استرپتوکیناز که با همکاری کوبا انجام گردیده، اماده بهره برداری است. در بخش صنعت و تولید انبوه فرآوردهای بیوتکنولوژی صنعتی نیز میتوان به تولید واکسنهای دامی و انسانی، برخی مواد اولیه دارویی و آنتی بیوتیکها، مخمر نان، الکل صنعتی و پروتئین تک یاخته اشاره کرد.
همچنین در زمینه تولید تجهیزات و مواد مصرفی مورد نیاز بیوتکنولوژی نیز بخش خصوصی توانسته است توفیقات مناسبی کسب کند. هم اکنون بیش از 25 شرکت خصوصی در زمینه تولید فرآوردههای بیوتکنولوژی در کشورهای مختلف نظیر مالزی و آلمان، بازار منطقهای و بینالمللی مناسبی برای عرضه محصولات خود فراهم کنند.
ضرورت تشکیل شورای عالی بیوتکنولوژی
بیوتکنولوژی از جمله تکنولوژیهای نوین است که در جهان امروز به عنوان یک ابزار مناسب و قدرتمند برای دستیابی به توسعه پایدار به شمار میآید. بیوتکنولوژی، زاینده صنایع و تولیدات جدید و لذا بسیار درآمدزاست؛ از این رو در حال حاضر برخی از کشورهای جهان، سرمایهگذاریها و برنامهریزیهای دراز مدتی را برای بهره گیری از پتانسیلهای بیشمار آن انجام دادهاند.
در شرایطی که افزایش جمعیت، کمبود مواد غذایی، بروز و شیوع انواع بیماریها و آسیبهای وارد شده به محیط زیست، امنیت ملی کشورها را مورد تهدید و مخاطره قرار داده است، ابزار توانمند بیو تکنولوژی در پزشکی، صنعت، کشاورزی و محیط زیست انقلاب عظیمیرا بوجود آورده است و امیدی برای حل بسیاری از مشکلات حاد بشر در سده بیستم و یکم به شمار میآید.
در حال حاضر سرمایهگذاری و گسترش صنعت زیست فناوری، منافع زیدی را نصیب کشورهای توسعه یافته کرده است و با ایجاد مشاغل جدید باعث رونق اقتصادی آنها میشود و نکته مهم تر این که بیو تکنولوژی علمیاست که میتواند به پیشرفت و بهبود کیفیت زندگی بشر کمک کند. سرمایه گذاری و توجه ویژه به زیست فناوری در تعدادی از کشورهای در حال توسعه نیز که اهمیت این فناوری قرن را دریافتهاند، دیده میشود.کشورهای کوبا، هند، تایوان، برزیل، کره جنوبی، آفریقای جنوبی و بسیاری کشورهای دیگر مانند نیجریه و ایران برنامه ریزی و سرمایه گذاری گستردهای در زیست فناوری داشتهاند و حرکت رو به رشد در این کشورها همچنان ادامه دارد.
کمیسیون بیوتکنولوژی شورای پژوهشهای علمیکشور، در تاریخ 11/7/1375 برای تدوین برنامه ملی بیوتکنولوژی تشکیل شد. این کمیسیون شامل کمیتههای تخصصی پزشکی، کشاورزی، صنعتی و معدن، دام و آبزیان، محیط زیست، علوم پایه و ایمنی زیستی بود.کمیسون بیوتکنولوژی اولویتهای بیوتکنولوژی در ایران را تصویب و پروژههای وضعیت بیوتکنولوژی در ایران و جهان و نقش اقتصادی بیوتکنولوژی را به تصویب رساند.
بدون شک نیازی واقعی و فوری برای تقویت و پیشرفت زیست فناوری در ایران وجود دارد و آینده کشور ما به این بستگی دارد که ما چگونه صنایع متکی به این علم را گسترش دهیم. به همین دلیل «زیست فناوری» در کشور ما به عنوان یک اولویت ملی انتخاب و سند ملی زیست فناوری که نتیجه تلاش نزدیک به 200 نفر از متخصصان و مدیران مرتبط با موضوع است در تاریخ 8/5/82 از سوی وزیر وقت وزارت علوم، تحقیقات و فناوری در هیأت دولت مطرح شد و مورد بحث و بررسی قرار گرفت و در تاریخ 16/2/83 به تصویب هیأت وزیران رسید.
این شورا در تاریخ 19/2/84 مصوبه جلسه 4/11/83 هیات وزیران، تشکیلات شورای عالی زیست فناوری و شرح وظایف آن ابلاغ شد. اعضای این شورا عبارتند از : رئیس جمهوری در غیاب ایشان معاون اول وی (رئیس شورا)، وزیر علوم، تحقیقات و فناوری (نائب رئیس شورا)، وزیر بهداشت، درمان و آموزش پزشکی، وزیر صنایع و معادن، وزیر جهاد کشاورزی، وزیر نفت، دفاع و پشتیبانی نیروهای مسلح، رئیس سازمان حفاظت محیط زیست، رئیس سازمان مدیریت و برنامه ریزی کشور و چهار نفر صاحب نظر به انتخاب شورا، دبیر خانه شورا در وزارت علوم مستقر بوده و دبیر شورا با پیشنهاد وزیر علوم و تصویب رئیس شورا انتخاب میشود. قرار است ظرف یک ماه پس از ابلاغ تصویب نامه، ساختار تشکیلاتی و شرح وظایف دبیر خانه شورا توسط وزارت علوم پیشنهاد شده و پس از تایید مراجع ذی صلاح تصویب شود. شر وظایف این شورا به شرح زیر اعلام شده است.
* تعیین سیاستها و راهبردهای اجرایی، ترویجی، ترویجی، تحقیقاتی و منابع انسانی
* هدف گذاری و تعیین خطوط کلی زیست فناوری
* بررسی و تصویب ساختار نظام مدیریت زیست فناوری کشور
* نظارت بر پیشرفت و برنامهریزی اجرایی سند ملی زیست فناوری
در این ابلاغیه به طور مشخص سازمان مدیریت و برنامهریزی موظف به تامین اعتبارات لازم برای اجرای برنامههای پیشبینی شده در سند مزبور شده است که توسط شورای عالی تصویب میشود.
همچنین به منظور بررسی، تهیه و اجرا ی برنامههای مربوط، تشکیل کارگروههای تخصصی در وزارتخانههای نفت، دفاع، جهاد کشاورزی، علوم، بهداشت، صنایع و معادن و سازمان حفاظت محیط زیست پیش بینی شده است. علاوه بر آن 5 گروه تخصصی شامل استاندارد و حقوق و اخلاق زیستی، توسعه سرمایه انسانی و مدیریت، تولید و بازاریابی، پژوهش و فناوری و منابع مالی و نظارت نیز در شورای عالی تشکیل شده و در حال حاضر فعال است.
به عبارت دیگر مهمترین فعالیت شورای عالی بیوتکنولوژی اجرای صحیح سند ملی زیست فناوری و راههای تحقق ان است.
خوشبختانه در این مدت کوتاه فعالیتهای قابل توجهی صورت گرفته به طوری که در اولین قدم، دبیرخانه شورای عالی بیوتکنولوژی تشکیل و دبیر شورا نیز که یک چهره آشنا و مسلط بر عرصههای مدیریت زیست فناوری است، انتخاب شد.
در مراحل بعد 4 عضو حقیقی این شورا نیز از بین متخصصان عرصه زیست فناوری کشور انتخاب شدند و ترکیب شورا نیز کامل گردید.
برگزاری 4 جلسه در سطح وزیران مرتبط، چندین جلسه کمیسون هماهنگی دبیر خانه و تشکیل کمیتههای تخصصی و شروع فعالیت برای انتشار مجله علمی ترویجی در زمینه زیست فناوری گوشهای از اقدامات این شورا در مدت کوتاه تشکیل آن است.
تشکیل شورای عالی بیوتکنولوژی با توجه به آنکه رئیس جمهور با معاون اول وی ریاست آن را به عهده دارد و در عالیترین سطح یعنی سطح وزرای مرتبط با حوزه زیست فناوری برگزار میشود، یرای کشور ما یک موهبت الهی و منشاء خیر و برکات زیاد خواهد بود.
در کشورهای توسعه یافتهای نظیر کانادا، آلمان، ژاپن و ... که برنامههای مدونی در زمینه تحقیق و تولید زیست فناوری دارند نیازی به چنین شوراهایی اخساس نشده و دانشگاهها و مراکز تحقیقاتی درون یک پازل بزرگ قرار گرفته و با انجام وظایف خود نتیجه مطلوب را برای کشورمان فراهم میسازند.
اما برای کشورهای جهان سوم که وضعیت مدون و برنامهریزی شدهای که برای پژوهش وجود ندارد، لازم است تا شورایی متشکل از همه دستگاههای ذیرربط و با اختیار وسیع، زیر نظر آخرین مقام اجرایی کشور تشکیل شود تا عهده دار پیگیری تحقق سند ملی زیست فناوری گردد.
با نگاهی به وضعیت بیوتکنولوژی در کشورهای جهان سوم که در عرصه زیست فناوری رشد قابل توجهی کرده اند به ویژه کوبا و هند، میتوان دریافت که تشکیل چنین شورایی چقدر در این عرصه مفید بوده است به طوری که این کشورها پس از 4 تا 6 سال از شروع فعالیت در این عرصهها به محصولات نوترکیب و دسنکاری شده ژنتیکی دست یافتهاند و آن را نه تنها به بازار داخلی بلکه وارد بازارهای بینالمللی کردهاند. آیا واقعاً ما از آرژانتین و برزیل که سهم بزرگی از بازار گیاهان دست ورزی شده ژنتیکی را در اختیار دارند، چقدر فاصله گرفتهایم؟ آیا محققان ما از محققان زیست فناوری کوبایی وهندی علم و دانش کمتری دارند، البته که این طور نیست باید به درستی موانع توسعه و زیست فناوری را در کشور شناسایی کرد، اولویتهای کشور در زمینههای مختلف مهندسی ژنتیک و بیوتکنولوژی را تدوین کرده و به دانشگاهها و مراکز تبلیغاتی ابلاغ کنیم.
روشن است که اگر بخواهی جهت به کارگیری فناوریهای نوین به خصوص زیست فناوری ظرفیتسازی کرده و توانمندی لازم برای برخورداری از آنها ایجاد کنیم همکاری بین دستگاهی در قالب شورای عالی زیست فناوری امری اجتنابناپذیر است. به خوبی قابل تصور است هر حرکتی در جهت ایجاد زیر ساختارها تا تولید فناوریهای زیستی مستلزم همکاری تنگاتنگ بین وزارتخانههای مختلف در ابعاد مختلف است و تصمیمات مشترک و اجرای هماهنگ آنها نیازمند ستادهای مشترک است که از آن جمله شورای عالی زیست فناوری، کمیسیون هماهنگی دبیر خانه، کار گروههای وابسته و ... هستند.
برای پیشرفت در این زمینه باید قوانین راهگشا برای متخصصان تدوین کرد و بودجه مناسب در اختیار آنان قرار داده و از امکانات موجود حداکثر بهره برداری را کرد.
آری تشکیل شورای فوق در راستای تحقق برنامههای زیست فناوری در کشور لبخند مسرت را بر چهره خسته همه افرادی نشاند که سالها تلاش کرده بودند تا این فناوری جایگاه مناسبی برای رشد و به کارگیری در کشور بیابد. این شورا با ترکیب بلند پایه اجرایی و شرح وظایف وسیع و کلان میتواند با اقتدار بیشتری خطوط کلی زیست فناوری را جهت داده و تلاشهای پراکنده کنونی را همگرا و هم فزا کند.
تعیین سیاستها و راهبردها، تعیین ساختار مدیریتی و نظارت بر پیشرفتهای برنامههای اجرایی سند ملی زیست فناوری، همگی گویای وظیفه ستگین هدایت و نظارت برایم امر مهم هستند. در همین راستا تصویب بودجههای مورد نیاز توسط این شورا و موظف کردن سازمان مدیریت و برنامه ریزی به تامین آن قدرت دو چندان را به شورای مذکور برای بهره گیری از اهرم بودجه در هدایت برنامههای اجرایی سند و نظارت بر آن میدهد.
امید آن است که دولت جدید نیز این جریان را شدت بخشیده و با رفع و رجوع موانع احتمالی، بستر لازم برای اجرایی شدن سند ومصوبات شورای عالی را هموار سازد. بر اساس این ابلاغیه بخش عمدهای از وظایف فوق بر عهده وزارت علوم، تحقیقات و فناوری به عنوان متولی فناوری در کشور به طور عام و دبیر خانه این شورا به طور خاص گذارده شده است. با تغییرات اخیر رئیس پژوهشگاه ملی ژنتیک و فناوری زیستی، دبیری شورای عالی زیست فناوری را عهده دار شده است. امید است متصدیان امر در این وزارتخانه با درایت و وسعت نظر کافی، زمینه را برای تحقق خواستههای زیست فناوران کشور که همانا برخورداری ایران و مردم شریف آن از مواهب این فناوری برتر و سبز است فراهم آوردند.