مجید وقاری
با نزدیک شدن به زمان برگزاری انتخابات پارلمانی در پاکستان که برای اواخر سال 2007 میلادی پیشبینی شده، رقابتهای سیاسی میان احزاب و گروههای سیاسی و مذهبی در این کشور تشدید شده است. در مقطع فعلی عوامل موثر بر تحولات سیاسی و به خصوص انتخابات عمومی پاکستان عبارتند از:
1ـ نظامیان حاکم که در حال حاضر قدرت اصلی را در اختیار دارند؛
2ـ میزان روابط خارجی احزاب و گروههای سیاسی و جریان حاکم؛
3ـ بحران قضایی اخیر که پس از برکناری افتخار محمد چودری در پاکستان ایجاد شده است؛
4ـ تلاش نظامیان حاکم و حزب حاکم مسلم لیگ شاخه قائد اعظم برای ادامه حضور قدرتمندانه در صحنه سیاسی و پارلمان؛
5ـ میزان تاثیرگذاری قدرتهای خارجی به خصوص آمریکا در تحولات سیاسی پاکستان؛
6ـ میزان تعامل و تفاهم پرویز مشرف با احزاب مخالف همچون حزب مسلم لیگ شاخه نواز شریف و حزب مردم به رهبری خانم بینظیر بوتو؛
7ـ نحوه حضور و شرکت احزاب مخالف عمده، دولت پاکستان یعنی احزاب مردم و مسلم لیگ شاخه نواز شریف در انتخابات؛
8ـ میزان توانایی دولت پاکستان در تشویق و ترغیب مردم برای شرکت در انتخابات؛
تردیدی نیست هر یک از متغیرهای ذکر شده میتواند تاثیر مثبتی در روند انتخابات پارلمانی پاکستان داشته باشند.
گروهها و جناحهای تاثیرگذار بر انتخابات پارلمانی پاکستان را میتوان به عوامل زیر دستهبندی کرد.
الف ـ نظامیان
ب ـ احزاب
ج ـ گروههای سیاسی ـ مذهبی
د ـ رسانهها
ـ نظامیان، سکاندار عرصه سیاسی پاکستان: نظامیان در پاکستان با کودتای سال 1999 پرویز مشرف رئیسجمهوری این کشور مجدداً به عرصه سیاسی بازگشتند و در 8 سال گذشته توانستهاند موقعیت خود را در این عرصه حفظ کنند. پرویز مشرف علاوه بر تصدی پست ریاست جمهوری، ریاست ستاد کل ارتش پاکستان را نیز برعهده دارد. گرچه وی برای کنارهگیری از یکی از دو پست خود به شدت تحت فشار احزاب و گروههای سیاسی ـ مذهبی قرار دارد اما بیانیه اخیر ارتش پاکستان در حمایت از پرویز مشرف نشان داد که نظامیان در پاکستان همچنان درصدد حفظ قدرت و حضور موثر در عرصه سیاسی پاکستان هستند، زیرا در این بیانیه نظامیان موضوع ادامه تصدی دو پست سیاسی و نظامی از سوی پرویز مشرف را خط قرمز انتقاد از وی اعلام کردهاند.
ـ احزاب و پراکندگی آنها در عرصه سیاسی پاکستان
احزاب پاکستان به شرح زیر قابل تقسیمبندی است:
1 - حزب مسلم لیگ: این حزب در سال 1906 یعنی 40 سال قبل از استقلال هند و پاکستان در هندوستان که تحت سیطره بریتانیا قرار داشت، تشکیل شد. مهمترین هدف و مسوولیت این حزب حفاظت از منافع مسلمانان در هند بود. رهبری حزب مسلم لیگ را که از درون حزب کنگره هند بیرون آمده بود، محمدعلی جناح برعهده داشت. وی رهبری گاندی را بر هند به رسمیت شناخت. در زمان استقلال پاکستان نیز حزب مسلم لیگ از محبوبیت قابل توجهی برخوردار بود. پنجابیها، فئودالها و بروکراتها نفوذ شخصی خود را به مراتب بیشتر از سایر افراد به جریانها و گروههای سیاسی در مسلم لیگ تحمیل کرده بودند، بعد از مرگ جونجو در سال 1993 محمد نواز شریف رهبری حزب مسلم لیگ را برعهده گرفت و این حزب تحت عنوان مسلم لیگ نواز شریف مطرح شد اما با کودتای سال 1999، پرویز مشرف رئیسجمهوری پاکستان و برکناری نواز شریف از نخستوزیری پاکستان، حزب مسلم لیگ به دو شاخه تقسیم شد. حزب مسلم لیگ شاخه قائد اعظم که در حال حاضر حزب حاکم پاکستان تلقی میشود و اکثریت کرسیهای پارلمان را برعهده دارد، از حزب اصلی منشعب شد و حزب مسلم لیگ شاخه نواز شریف هر چند به عنوان حزب مخالف فعال است اما رهبری آن یعنی نواز شریف در تبعید به سر میبرد. در واقع پرویز مشرف برای در هم شکستن حزب نواز شریف موفق به انشعاب در آن شد. هر چند اخیراً حزب مسلم لیگ شاخه قائد اعظم حمایت لازم را از مشرف نداشته، به گونهای که خشم وی را برانگیخت.
2ـ حزب مردم پاکستان: این حزب که تقریبا منعکسکننده دیدگاههای ذوالفقار علی بوتو از بنیانگذاران پاکستان و استقلال این کشور است با شعار «اسلام دین ما، دموکراسی سیاست ما و سوسیالیسم اقتصاد ما» پا به عرصه سیاسی پاکستان گذاشت. حزب مردم در سال 1971 یعنی پس از استقلال بنگلادش به عنوان پاکستان شرقی و همزمان با نخستوزیری بوتو، قدرت را در پاکستان به دست گرفت. ملیگرایی بوتو، حوزه وسیعی از صنایع، شرکتهای بیمه و بانکهای تجاری را در بر میگرفت. بعد از اعدام ذوالفقار علی بوتو، بیوه وی نصرت و دخترش بینظیر که نایبرئیس حزب بود، رهبری حزب را برعهده گرفتند. در حال حاضر ریاست حزب مردم را خانم بینظیر بوتو برعهده دارد که پس از کودتای سال 1999 در حالت تبعید در خارج از پاکستان (انگلستان و آمریکا) به سر میبرد. بهرغم تلاشهای نظامیان برای انشعاب در حزب مردم، این حزب انسجام خود را حفظ کرده و تقریبا 60 کرسی را در پارلمان در اختیار دارد. خانم بوتو درصدد است با حمایتهای آمریکا و انگلیس و کنار آمدن با پرویز مشرف در قدرت شریک شود. گرچه گفته میشود توافقهایی نیز در این خصوص میان دو طرف حاصل شده است اما پرویز مشرف هرگونه توافق با بوتو را رد میکند. در صورت بازگشت خانم بوتو به صحنه قدرت تحول مهمی در عرصه سیاسی پاکستان رخ خواهد داد.
3ـ جماعت اسلامی: جماعت اسلامی بزرگترین حزب مذهبی پاکستان است که در سال 1941 از سوی مولانا ابوالعلی مودودی با عنوان جنبش ایدئولوژیکی، برای بهبود و ارتقای ارزشهای اسلامی در هند تحت استعمار انگلستان تاسیس شد. اصول اساسی حزب جماعت اسلامی، جهانی شدن دین اسلام بود اما در سال 1947 از تاسیس دولت اسلامی پاکستان دفاع کرد. این حزب خواستار اداره دولت و جامعه با قوانین اسلامی و مخالف غربگرایی است. اخیرا جماعت اسلامی با ائتلاف 5 حزب و گروه اسلامی شیعه و سنی، تشکل قدرتمندی تحت عنوان مجلس متحده عمل را تشکیل دادند که در حال حاضر یکی از قدرتمندترین گروه