علی تتماج
نام رئیسجمهور آینده ترکیه در حالی در هالهای از ابهام قرار گرفته که تقابل اسلامگرایان و سکولارها به تشدید بحران داخلی منجر شده است.
با پایان یافتن دوران ریاستجمهوری احمد نجدت سزر، رایگیری برای انتخاب رئیسجمهور آینده ترکیه آغاز شده است. در این میان عبدالله گل از حزب حاکم عدالت و توسعه برای کسب این کرسی به نبرد با پارلمان میپردازد. بر اساس قوانین ترکیه از مجموعه 550 رای پارلمان وی باید در دور اول و دوم 367 رای در دور سوم 276 رای را کسب نماید.
وی که به جای رجب طیب اردوغان نخستوزیر کنونی ترکیه در انتخابات شرکت نموده است، در دور اول 357 رای را کسب کردن تا با امید بیشتری وارد مرحله دوم گردد. از نکات مهم در تحولات اخیر ترکیه تقابل سکولارها (مخالفان گل) و اسلامگرایان بر سر تعیین رئیسجمهور آینده است. حضور گل در حزب عدالت و توسعه که ماهیتی اسلامگرا دارد این تهدید را برای سکولارها و قدرتمداران ترکیه ایجاد کرده است که نخستوزیر، رئیسجمهور و اکثریت پارلمان (357 نماینده) نهضتی اسلامگرا را تشکیل دهند که خواستهها و اهداف سکولارها را تحتالشعاع قرار دهند. در این میان ارتش نیز که خود را پایبند به سنتهای آتاترک مبنی بر حفظ اصول لائیک و سکولار میداند به صفآرایی در برابر دولت پرداخته است. نکته قابل تامل آنکه در روزهای اخیر برخی تظاهراتهای خیابانی با محوریت حفظ نظام سکولاریسم و لزوم برکناری «گل» برپا گردیده است. هر چند که نمایندگان و احزاب سکولار و رسانههای وابسته به غرب این تحرکات را نشانه انزجار مردم ترکیه از اسلام و تلاش آنها برای حفظ نظام سکولار (جدایی دین از سیاست) عنوان میکنند اما در حاشیه این امر چند نکته قابل تامل میباشد.
عملکردهای مردم ترکیه در برابر قوانین داخلی کشور بویژه مخالفت با قانون منع حجاب در مدارس و دانشگاه، تاکید بر حفظ ارزشهای دینی و عدم تخریب آنها، تاکید بر توسعه روابط با کشورهای اسلامی به جای رویکرد به غرب (85 درصد) که نمونه آن را در حمایت قاطع از حزبالله لبنان و مقاومت ملت فلسطین مشاهده گردید، (آنها خواستار پایان همکاری با رژیم صهیونیستی گردیدند)، و... حکایت از این واقعیت دارد که مردم ترکیه همچنان پایبند به اصولی دینی و اعتقادی هستند و برای حفظ آن تلاش میکنند. به عبارتی دیگر به رغم تبلیغات سکولارها و رسانههای غرب مردم ترکیه حفظ ارزشهای دینی را الزامآور میدانند که نمونه آن پذیرش حزب عدالت و توسعه در انتخابات پارلمانی (357 نماینده از 550 نماینده پارلمان) و پذیرش نخستوزیری اردوغان میباشد. براین اساس اعتراضات مردمی در روزهای اخیر به حضور گل در انتخابات ریاستجمهوری را میتوان برگرفته از برخی دغدغههای مردم ترکیه دانست و نه دوری آنها از ارزشهای اسلامی. این دغدغهها عبارتند از:
1- تاریخ ترکیه نشان داده است که ارتش و سکولارها در برابر تهدیداتی که علیه آرمانهای آتاترک ایجاد شده، واکنش نشان داده و به مقابله با آن میپردازند (کودتاهای دهه 60 و 97). مردم ترکیه از این بیم دارند که آمدن گل برابر با کودتای ارتش و ایجاد حکومت نظامی در کشور گردد که جوی از خفقان را ایجاد میکند.
2- در سالهای نخستوزیری اردوغان، مردم ترکیه، کارنامهای نسبتا موفق را برای وی ثبت کردهاند. عملکردهای آنها در تغییر قوانین اساسی کشور برای تقویت امور دینی، حضور فعال در معاملات جهانی، رضایت مردمی را از وی به همراه داشته است. اکنون این بیم وجود دارد که آمدن گل به بحران سیاسی میان سکولارها و اسلامگرایان در کشور منجر شود که نتیجه آن برگزاری انتخابات زودهنگام و برکناری دولت اسلامی اردوغان باشد. لذا آنها خواستار حفظ روند گذشته (حضور رئیسجمهور سکولار و نخستوزیر اسلامگرا) برای استمرار فعالیت اردوغان و حزب عدالت و توسعه میباشند.
3- از خواسته مردم ترکیه عضویت در اتحادیه اروپا است. آنها که سالها برای این مهم تلاش کردهاند آمدن رئیسجمهور اسلامگرا را بهانهای دیگر از سوی اروپا برای عدم پذیرش خود میدانند. این دغدغه سبب میشود تا آنها تمایلی به آمدن گل نشان ندهند و فردی سکولار را خواستار شوند.
4- از بازیگران عرضه ترکیه، ایالات متحده است. این کشور به دلیل موقعیت استراتژیک ترکیه، خواستار حفظ وضع موجود در آن است. مردم ترکیه با آگاهی از سیاستهای کاخ سفید، حضور گل را با سیاستهای ضد آمریکایی، عامل تحریک این کشور به دخالت در امور کشورشان و احتمالا بهرهگیری از پکک برای بیثبات کردن آن ارزیابی میکنند. (این در حالی است که آنها عملکرد نخستوزیر در مقابله با کاخ سفید را مورد تایید قرار میدهند اما از تشدید آن ابراز نگرانی میکنند).
در نهایت میتوان گفت که مخالفت اعلام شده از سوی گروههای مردمی نه به دلیل موقعیت ضعیف حزب عدالت و توسعه بلکه برگرفته از دغدغههای مردمی از انجام کودتای ارتش و مداخلات غرب و آمریکا است که آنها را به مخالفت با حضور گل در پست ریاستجمهوری وادار میکند. آنها بر حفظ دولت اردوغان تاکید دارند و با انتخابات زودهنگام مخالفت میکنند که این خود نشانه نگرش دینی و مذهبی مردم به دولت است و شاید به همین دلیل است که در برابر ریاستجمهوری گل قرار گرفتهاند، هرچند سکولارها ارتش و غرب آن را مخالفت مردمی با حزب عدالت و توسعه میدانند. مردم ترکیه بارها اعلام کردهاند که دولت کنونی را خواستار میباشند اما با دگرگونی در ساختار سیاسی کشور که بحران امنیتی ایجاد نماید مخالفت میکنند.