دیماه در تاریخ معاصر ایران، بستر حوادث متعددی است که اگرچه در سالیان متفاوت و با فاصله زمانی قابل توجهی رخ داده ولی به نحوی با یکدیگر در ارتباط بوده است تا جایی که برخی رویدادها عامل بروز بعضی دیگر شده است.
در واقع کشف حجاب (17 دی 1314 ه.ش) و کشتار قم (19 دی 1356) از این جمله هستند.
کشف حجاب رضاخانی که در دوره پهلوی اول رخ داد، مراحل متعددی را طی کرد. کشف حجاب ابتدا با زور و اجبار با مقدمهای بسیار اندک حجاب را از زنان ایرانی گرفت و پس از آن تمامی ارگانها و نهادهای فکری و فرهنگی طی یک برنامه از قبل طراحی شده موظف شدند با تبلیغات گسترده از بیحجابی حمایت کنند. به همین لحاظ همه ساله به مناسبت 17دی جشنها و مراسم خاصی ترتیب داده میشد و مطبوعات و رادیو و تلویزیون بار دیگر این حرکت را نشانهای از تمدن و پیشرفت قلمداد میکردند و به حمایت از آن میپرداختند.
دی ماه سال 1356 دولت وقت با چنین مقدماتی به تبلیغ پیرامون کشف حجاب پرداخت. اما در آن سال به خصوص، حوادث دیگری به وقوع پیوست. در آبان ماه 1356 فرزند ارشد امام خمینی حاج آقا مصطفی خمینی به نحو مرموزی به شهادت رسید. مردم طبقات مختلف در سوگ پسر بزرگ امام محافل و مراسم متعددی ترتیب دادند، که دور از انتظار حکومت بود. به همین دلیل دی ماه که اوج تبلیغات کشف حجاب بود، رهبری و مقبولیت امام هدف قرار گرفت.
در 17 دی ماه 1356 مقالهای در روزنامه اطلاعات به چاپ رسیده که در آن روحانیت را ارتجاع سیاه و همدست ارتجاع سرخ معرفی کرد و به شخص امام خمینی توهینهایی نمود، که احساسات عمومی را جریحهدار کرد. اگرچه این اقدام در جهت از بین بردن پایگاه اجتماعی امام بود. ولی سبب شد مشروعیت و مقبولیت حکومتی مورد سؤال قرار بگیرد. پاسخ مردم به مقاله مذکور متعدد بود؛ گروهها و طبقات مختلف هر یک به نحوی به مسأله اعتراض کردند.
اولین گروه معترض عدهای از مدرسان حوزه علمیه بودند که مجالس درس خود را تعطیل کردند. گروه دوم طلاب مدارس فیضیه تظاهراتی را ترتیب دادند و دانشآموزان و دانشجویان به آنان پیوستند. دسته دیگر بازاریان و پیشهوران بودند که منابع مالی آن اقدامات را به عهده گرفتند.
پس از درج مقاله مذکور طلاب و روحانیون تصمیم گرفتند در روز 18دی به مسأله واکنش مناسبی نشان دهند. محل تجمع اصلی، منزل آیتاللهالعظمی سیدشهابالدین مرعشی درنظر گرفته شد. پس از سخنرانی آیتالله مرعشی جمعیت به سمت منازل سایر مراجع به راه افتاد. هر لحظه به تعداد تظاهرکنندگان افزوده شد. به رغم ازدحام جمعیت و تدارک نظامی رژیم نیروهای پلیس واکنش خاصی نسبت به مردم نشان ندادند. در روز 19دی ماه، در ادامه اعتراض عمومی بازارها تعطیل شد. مدارس دینی و مجالس درس مراجع تعطیل اعلام شد و بار دیگر تظاهرات گستردهای تدارک شد.
سخنان فرماندهان نظامی شورش گستردهای را به سربازان القا کرد. با وجود آن که تظاهرات آرام بود ناگهان صدای تیراندازی آغاز شد و عده کثیری از مردم و طلاب هدف گلوله و گاز اشکآور قرار گرفتند. مردم نیز به حمله متقابل اقدام کردند، شیشه بانکها و دفتر حزب رستاخیز شکسته شد. درگیری تا پایان غروب ادامه داشت و گروه کثیری کشته به جای گذاشت.
پس از این واقعه، نه تنها حکومت قدمی در جهت بهبود اوضاع برنداشته بود بلکه بیش از پیش مخالفین را علیه خود تجهیز کرد، بهطوری که بازاریان یک هفته بازار را تعطیل کردند. علما و روحانیون و دانشگاهیان با صدور اعلامیه و یا ترتیب مجالس سخنرانی، آزادی بیان و دموکراسی مورد ادعای حکومت را زیر سؤال بردند. امام خمینی که در نجف اشرف بودند، مجلس درس خود را تعطیل کردند و سخنرانیهایی علیه استبداد و وابستگی حکومت ایراد کردند. گروههای سیاسی مختلف به کشتار 19دی اعتراض کردند به این ترتیب فاجعه 19دی سبب شد انقلاب اسلامی در یک جهت مناسب با اهداف تعیین شده قرار بگیرد و رهبری امام خمینی را تثبیت نماید و لاجرم پیروزی آن را سرعت بخشد.