حسن غفوریفرد
یکی از موضوعات که طی چند هفته گذشته در بحران هستهای ایران مطرح شده است پیشنهاد روسیه میباشد. هر چند اطلاع دقیقی از جزئیات این طرح در دست نیست ولی از مجموعه صحبتهای مقامات روسی چنین برمیآید که انجام غنیسازی اورانیوم در خاک روسیه به منظور تامین سوخت راکتورهای اتمی، چارچوب اصلی طرح میباشد. غربیها سعی داشتند از این پیشنهاد به عنوان راه حل میانه یاد کنند تا عدم پذیرش آن را از طرف ایران دلیلی بر ستیزهجویی جمهوری اسلامی تلقی نمایند. طی این مقاله، ما سعی خواهیم کرد این طرح را از ابعاد مختلف بررسی کنیم تا مشخص گردد در چه صورت این طرح مفید خواهد بود.
ابعاد تکنیکی
همان طور که گفته شد به علت عدم دسترسی به اطلاعات و جزئیات پیشنهاد روسیه کالبد شکافی آن آسان نمیباشد. به هر حال این طرح از دو حالت عمده خارج نخواهد بود. در حالت اول که از این به بعد طرح الف روسیه مینامیم، ایران با سرمایهگذاری مالی در روسیه هزینههای مربوط به غنیسازی را میپردازد. بدین منظور ما اورانیوم را به روسیه ارسال نموده و در آنجا اورانیوم غنی شده، در غلاف زیر کونیوم قرار میگیرد و به صورت میله سوخت به ایران فرستاده میشود، سوخت ارسالی در راکتور اتمی ایران مصرف شده و پسمانده سوخت که میتواند در سلاح هستهای کاربرد داشته باشد جمعآوری شده و به روسیه عودت میشود. بدین ترتیب ما در مراحل غنیسازی و بازپروری اورانیوم دخالتی نداشته و نکات مهم و تکنیکی کار را نیز در اختیار نخواهیم داشت. به علاوه پسماند هستهای نیز از دسترس ما خارج میشود. در طرح فوق پیشبینی شده غنیسازی و فعالیتهای تحقیقاتی را هم تعطیل نماییم. اما در حالت دوم که«طرح ب» روسیه نامیده میشود غنیسازی در خاک روسیه با شرایط یاد شده در طرح الف انجام خواهد شد. اما علاوه بر روسیه کشورهای دیگر جهان مانند چین نیز در این پروژه شرکت مینمایند، همچنین اجازه داده خواهد شد که دانشمندان ایرانی در کلیه مراحل این عملیات حضور یافته و دانش لازم را کسب نمایند و به ما این امکان داده میشود که در ابعاد محدود و آزمایشگاهی غنیسازی را انجام دهیم. این طرح امکان توسعه دانش هستهای را از ما سلب نخواهد نمود و در صورتی که روسیه از ارسال سوخت اتمی به ایران خودداری نماید ایران میتواند با توسعه امکانات در طی یک فرآیند برنامهریزی شده همه سوخت مورد نیازش را در کشور تولید نماید. در واقع پروژه فوق به صورت مشارکت بین ایران و کشورهایی چون روسیه و چین صورت میپذیرد.
ابعاد سیاسی
با توجه به اینکه طرح الف و ب اساساً از نظر محتوا و اهداف متفاوت میباشند لذا مباحث سیاسی پیرامون آنها را نیز به طور جداگانه بررسی میکنیم. طرف الف به جرات میتوان گفت که هرگاه مقامات غربی، روسیه و حتی چین اشاره به طرح روسیه نمودهاند طرح الف را مد نظر داشتهاند، این طرح جنبههای منفی بسیاری را دارد که قبل از همه باید به پیشینه تاریخی آن اشاره کرد. این پیشنهاد زمانی مطرح شد که مذاکرات پاریس در انتهای راه قرار داشت و یک جانبهگراییهای اروپاییها در این مذاکرات به حد اعلا رسیده بود. در آن زمان اروپا احساس میکرد در موضع قدرت قرار دارد و در تلاش بود که مذاکرات را به نحو دلخواه اداره نماید. لذا به پیشنهاد روسیه روی خوش نشان نداد زیرا آن را آلترناتیوی میدانست که در زمانی نامناسب مطرح شده، ولی به تدریج که ایستادگی ایران در مقابل اروپا آنان را از اهدافشان باز میداشت برای اینکه ایران را در همان خط قبلی مذاکرات نگه دارند و مانع از دستیابی ایران به اهداف هستهای و دستیابی به این تکنولوژی در مذاکرات شوند تلویحاً با طرح روسیه موافقت نمودند. واضح است چین، اروپا، آمریکا و دوستان این کشورها همگی موافق این طرح میباشند زیرا تامینکننده نظرات این کشورها در راستای عدم رشد صنعت هستهای ایران است. برای توضیح بیشتر نکات منفی طرح را بصورت خلاصه در ذیل خواهیم آورد.
- یکی از نکات منفی این طرح نامشخص بودن مدت توقف فعالیتهای هستهای ایران است و طی این مدت مشخص نیست دانشمندان هستهای ما چه وضعیتی خواهند داشت. همچنین میلیاردها دلار سرمایهگذاری کشور برای ساخت تاسیسات زیربنایی و امکانات تهیه شده برای راهاندازی چرخه سوخت بلااستفاده خواهد ماند.
- ارایه یک چهره ضعیف از ایران در بین کشورهای منطقه و غیرمتعهد و نیز ملتهای مسلمان از دیگر نکات منفی این طرح خواهد بود زیرا انتظار جهان اسلام و کشورهای مستقل این است که ایران اسلامی با توجه به خودکفایی در عرصه دانش هستهای با اقتدار لازم مذاکرات را به پایان برساند.
- ایران در اداره امور نیروگاههای اتمی خود به روسیه وابسته خواهد شد که با توجه به پیشینه نامناسب روسها موافقت با این طرح فاقد هر نوع عقلانیت و خردگرایی است زیرا هیچ منطقی نمیپذیرد در حالی که ما خود توان تولید سوخت هستهای را داریم به روسها متکی باشیم. قطعاً این وابستگی در موضوعات مورد اختلاف بین دو کشور (مانند دریای خزر) تاثیر منفی گذاشته و مواضع ما را تضعیف مینماید.
- قطعاً روسها هزینه گزافی را برای غنیسازی از ما مطالبه خواهند کرد که با توجه به یک طرفه بودن قرارداد و فشارهای سیاسی موجود مبالغ هنگفتی را به بودجه کشور تحمیل مینماید.
- میدانیم که پرونده ایران به دلیل شروع مجدد غنیسازی به شورای امنیت گزارش شده است، اگر ما برای غنیسازی و ایستادگی در مذاکرات پاریس محق بودهایم (که قطعاً این گونه بوده است) بر طبق استدلال بایستی با هر طرح یک جانبه به خصوص طرح الف روسیه به شدت مخالفت نماییم. واضح است که اروپا شریک مطمئنتر و بزرگتر از روسیه برای مذاکره و قبول شرایط تحمیلی است.
- اشکال اساسی مذاکرات ایران با اروپا عدم ارائه تضمین امنیتی از سوی آمریکا بود که در قرارداد با روسیه نیز این اشکال پابرجا است.
- طرح الف روسیه قطعاً از طرف نیروها و گروههای مختلف سیاسی و ملی کشور پذیرفته نخواهد شد و مخالفتهای جدی با آن از هم اکنون نیز آغاز شده است.
- در صورتی که ایران با اروپا به نتیجه میرسید پروژههای انتقال انرژی (گاز، نفت) ایران به اروپا در اولویت قرار میگرفت که برای هر دو طرف قرارداد سودآور بود ولی با توجه به ذینفع بودن روسیه در این امر این موضوع را باید فراموش شده دانست.
بدیهی است یک قرارداد هنگامی متوازن است که دو طرف قرارداد به یک میزان منتفع شوند. با توجه به منافع اندک ایران در این قرارداد و منافع بسیار زیاد غیرمنطقی روسیه این طرح «ترکمنچای» دیگری خواهد بود و یادآور جمله معروف «دادن مروارید و دریافت آب نبات» است. البته با وجود جنبههای منفی فراوان میتوان به بعضی از نکات نسبتاً مثبت در طرح الف روسیه اشاره کرد که ما در زیر به آنها میپردازیم ولی پیشاپیش متذکر میشویم این نکات به هیچ وجه قابل مقایسه با نکات منفی فراوان طرح نیست. اولین نکته مثبت پیشنهاد یاد شده این است که با توجه به اشاره تلویحی غرب این قرارداد مانع از این خواهد شد که در شورای امنیت با گزینه تحریم ایران موافقت شود، حداقل روسیه خود مخالف تحریم خواهد بود. دومین نکته مثبت قرارداد این است که پروژه نیروگاه بوشهر تسریع خواهد شد و به بهرهبرداری خواهد رسید. این نکته نیز ضروری است بدانیم آمریکا با طرح الف روسیه با مضامین یاد شده نگاه دوگانهای دارد، اگرچه پذیرش طرح روسیه توسط ایران موجب میشود که توسعه صنعت هستهای در ایران کند و شاید هم متوقف شود و این بسیار برای آمریکا خوشایند خواهد بود که از ایجاد یک: ژاپن اسلامی» (به گفته غربیها) جلوگیری میشود. اما موجب خواهد شد نفوذ و نقش سیاسی روسیه در منطقه و جهان افزایش یابد و یکی از کشورهای عمده صادرکننده انرژی (ایران) به روسیه وابسته شود. به علاوه در واقع آمریکا به طور ناخواسته به نزدیکی دو کشور ایران و روسیه کمک نموده است. این امر موجب خواهد شد که یکی از اهداف عمده آمریکا در منطقه (ایران) از میدان دید آمریکا خارج شده و بهانه آمریکا برای حضور در منطقه خلیجفارس کمرنگ شود و ژست نظامی و ضد تسلیحات جمعی این کشور فاقد مصداق مناسب و بستر دلخواه گردد. موارد اخیر با برنامهریزی دراز مدت آمریکا در منطق همخوانی ندارد. از طرفی اروپا خوشحال خواهد شد که بحران هستهای ایران حل شده و گزینه نظامی منتفی شده است. با این وجود ناکام ماندن اروپا در حل بحران هستهای ایران موجب کاهش نقش و کم اعتباری اروپا در جهان خواهند شد. چین و هند نیز از حل بحران هستهای ایران ابراز رضایت خواهند کرد اگرچه اطاله بحران بدون پیروزی یک طرف موجب میشد که میزان کسب امتیازات این کشورها از دو طرف منازعه افزایش یابد. طرح ب روسیه: در واقع این طرح پیشنهاد ما به روسیه میباشد. اگرچه طرح یاد شده دارای بعضی از نکات منفی طرح الف است ولی در مقابل نکات مثبتی دارد که پذیرش آن را از طرف ایران آسانتر مینماید نکات منفی آن از قبیل: گران بودن سوخت تحویلی روسیه، ادامه وابستگی صنایع هستهای ایران به روسیه، ادامه مخالفتها و بهانهتراشیهای آمریکا برای حضور در منطقه و ادامه تهدیدات آن کشور و نیز مشکلات ایران با اروپا و انتقال انرژی همچنان باقی خواهد ماند اما در صورت پذیرش این طرح از طرف آمریکا و غرب نکات مثبت آن از جمله منتفی شدن بحث تحریک در شورای امنیت، استفاده از امکانات و تاسیسات هستهای ایران، امکان راهاندازی چرخه سوخت بعد از کاهش تنش، ادامه تحقیقات هستهای و موافقت نسبی مسوولان و مردم کشور ما موجب میشود که احتمال موفقیت طرح افزایش یابد. با جمعبندی مختصر میتوان دریافت در صورت پذیرش طرح ب روسیه منافع طرفین تا حد قابل قبولی تضمین خواهد شد و با توجه به کاهش تنش در منطقه و جهان جامعه بینالمللی نیز از آن منتفع خواهد شد. مولفین اعتقاد دارند که پذیرش طرح الف روسیه غیرمنطقی است و تحت هیچ شرایطی نباید بدان تن داد و طرح ب روسیه اگرچه ممکن است مورد پذیرش ما قرار گیرد و بعضی از اعضای آژانس انرژی اتمی نیز به آن نظر مثبت داشته باشند ولی به دلیل کژفهمی روسیه و مخالفت آمریکا امید است توفیق زیادی به دست آورد. اکنون که فشارهای شدید آمریکا به ایران طی چند سال گذشته و توطئههای فراوان استکبار جهانی شرایط ممتازی برای امتیازگیری روسیه فراهم شده است بعید است که موقعیت فعلی را بدون کسب امتیازات بزرگی از طرفین ماجرا از دست بدهد در حالی که به زعم روسها ما چارهای جز پذیرش خواسته آنان نداریم. این موضوع موجب شده است عرصه مذاکرات به شدت تنگ شود و دستیابی به نتیجه را مشکل سازد. در مقابل آمریکا برای بردن ایران به شورای امنیت برنامهریزی مفصلی کرده است که پیشنهاد روسیه مغایر با این اقدامات است. در همین راستا آمریکا با هماهنگی با روسیه، طرح مقدماتی روسیه (طرح الف) را تنظیم کرده و از عدم پذیرش این طرح توسط ایران اطمینان کامل دارد. اصرار طرف روسی بر توقف تحقیقات هستهای و غنیسازی قبل از هر اقدامی دال بر این مدعاست. جمع بندی مطالب بالا بر این مطلب تاکید مینماید که با وجود بهانهجویی آمریکا، زیادهخواهی و فرصت طلبی روسها، منفعل بودن اروپاییها و عدم شفافیت چین و هند، بعید به نظر میرسد طرح روسیه در غوغای شورای امنیت و هجمه آمریکا مجال جدی برای مطرح شدن و بررسی کارشناسی پیدا کند و به احتمال زیاد به سرنوشت مذاکرات پاریس دچار خواهد شد به علاوه به نظر میرسد که در این طرح روسیه مدیریت پژوهش و اجرا را در دست داشته باشد و ایران تنها ملزم به پرداخت هزینهها بوده و نقش موثری در پژوهش یا حتی اجرا نداشته باشد. در نهایت تنها راه برای جمهوری اسلامی پافشاری بر حقوق ملت و خواست عموم یعنی تکنولوژی هستهای است و یقیناً اگر بر مواضع بر حق خود مقاومت نماییم از نصرت الهی نیز بهرهمند خواهیم شد و پیروز نهایی خواهیم بود.
این مقاله با همکاری دکتر محمود فرزین نوشته شده است. لازم به ذکر است این مقاله در تاریخ 09/12/1384 روزنامه شرق به چاپ رسیده بود .به دلیل اهمیت این مقاله و با کسب اجازه از نویسنده جناب آقای دکتر غفوریفرد همبستگی نیز اقدام به چاپ آن نمود.