انتخابات در تعریف به فرآیند گزینش و انتخاب زمامداران و حاکمان جامعه سیاسی به منظور مهار کردن قدرت اطلاق میشود و در واقع، تکنیکی برای به کرسی نشاندن نمایندگان سیاسی است که از طرف مردم انتخاب و برای یک دوره معین، اداره امور جامعه را در سطح کلان به عهده میگیرند. نکته قابل ذکر این که عنصر دموکراتیک انتخابات اراده شهروندان است.
نظام انتخاباتی در تعریف به مجموعه قواعد، روشها و ضوابط حاکم بر انتخابات در یک جامعه سیاسی، نظام انتخاباتی آن جامعه گویند. این که شیوه اخذ و شمارش آراء در کشوری چگونه است و روش تبدیل رأی به کرسی قدرت یا منصب سیاسی به چه صورت انجام میپذیرد، بیانگر نوع نظام انتخاباتی آن کشور است. به عبارتی دیگر، نظام انتخاباتی ترجمان آرای شهروندان در هیات کرسیهای نهادهای نمایندگی است. معیارهایی از قبیل کارآمدی حکومت، رعایت انصاف نسبت به احزاب کوچک، پاسخگو و مسئول بودن دولت و... در نظامهای انتخاباتی معیارهای متضاد یا لااقل در نگاه اول غیرقابل جمعند که در صورت گزینش و ارجحیت قائل شدن برای یک معیار، چه بسا ناچار به قربانی کردن معیار دیگر باشیم. حال به انواع نظامهای انتخاباتی میپردازیم.
به طور کلی 3 خانواده بزرگ نظامهای انتخاباتی وجود دارد که هر کدام به شاخهها و زیر گروههایی تقسیم میشود. این نظامها عبارتند از:
الف: نظامهای کثرتی ـ اکثریتی
ب: نظامهای تناسبی
ج: نظامهای نیمه تناسبی
حال به توصیف و انواع این نظامها میپردازیم:
نظامهای کثرتی اکثریتی: این نظام بر این فرض استوار است که حکومت در اختیار حزب یا گروهی است که مقبولیت بیشتر دارد. در این نظام نمایندگان، خبرگانی هستند که برای مردم و به جای مردم تصمیم میگیرند و برخلاف نظام تناسبی ضرورتی ندارد مجلس انعکاس کامل از تمام افکار و دیدگاههای موجود در سطح جامعه باشد. در این نظام، کارایی و ثبات حکومت در درجه اول اهمیت قرار دارد.
مزایا:
1. تشکیل و استقرار دولتهای با ثبات برپایه این نظام
2. سادگی و قابل فهم بودن
3. منجر به ایجاد نظام دو حزبی میشود.
4. آزادی عمل رایدهندگان: به این صورت که به کاندیدای مورد نظرشان صرف نظر از تمایلات حزبی میتوانند رای دهند.
5. کوچکی حوزهها باعث ارتباط نزدیکتر بین انتخابکننده و انتخابشونده میشود.
6. دادن فرصت تجدیدنظر به رایدهنده
عیوب:
1. محرومیت احزاب اقلیت از داشتن نماینده به طور عادلانه
2. تعداد زیاد آرایی که درست و صحیح است، ولی در عمل منجر به انتخاب نمیشود. (آرای هدر رفته)
3. غیرتناسبی و ناعادلانه بودن این نظام: بدین معنا که حتی با درصدی کم مثل اکثریت نسبی میتوان پارلمان را تحت کنترل خود در آورد.
4. فاصله بین 2 مرحله انتخاباتی باعث ایجاد التهاب در جامعه میشود و تنش به همراه دارد.
5. از لحاظ اجرایی مشکل و دارای هزینههای طاقتفرساست.
انواع نظامهای کثرتی ـ اکثریتی
الف: نظامهای کثرتی
نظام نخست نفری (FPTP): قدیمیترین شیوه انتخاباتی در اروپاست. براساس آن، نامزدی که در مقایسه با دیگران آرای بیشتر کسب کند پیروز انتخابات است و ملاک آن کسب اکثریت نسبت به دیگران است. گفتنی است این شیوه تنها در حوزههای تک نماینده قابل اعمال است. این شیوه باعث ایجاد وحدت در جامعه میشود و رابطه بین انتخابکننده و انتخابشونده را نزدیک میکند.
نظام جمعگزینی: در این نظام، اکثریت نسبی تعیینکننده است، ولی حوزهها چند نمایندهای است و رایدهنده میتواند به یک یا چند نفر از کاندیداهای مورد نظرش رأی دهد. در این نظام امکان ایجاد حوزههای انتخابیه بزرگ نیز وجود دارد.
نظام جمعگزینی حزبی: براساس این نظام، رایدهنده فقط میتواند به فهرست یک حزب رای دهد و مجاز به رأیدادن به کاندیداها نیست.
ب: نظامهای اکثریتی
نظام جایگزینی: در این نظام رایدهنده به تعداد کاندیداها یا کمتر دارای حق رای است. رایدهنده میتواند بین این کاندیداها اولویتگذاری کند. در این نظام نامزدهایی که 50 درصد آراء را کسب کنند به پارلمان راه مییابند. این نظام در کشور استرالیا مورد استفاده قرار میگیرد.
نظام دو دوری: در این نظام، حوزهها غالبا تک نماینده و دور اول دارای حدنصاب خاصی است که اگر نامزدی موفق به کسب آن نشد، انتخابات به دور دوم کشیده میشود. تعداد نامزدهای راه یافته به دور دوم، متفاوت و مبتنی بر این دو روش است:
روش برترین برنده؛ که فقط دو نفری که بیشترین آراء را در دور اول کسب کردهاند به دور دوم راه مییابند.
روش اکثریتی ـ کثرتی؛ در این حالت تعداد نامزدها در دور دوم محدود میشود و ممکن است بیش از 2 نامزد در آن رقابت کنند که ملاک احراز درصدی از آرائ در دور نخست است.
و سرانجام این نکته گفتنی است که نظام انتخاباتی کشور عزیزمان، نظامی اکثریتی و آن هم از نوع دو دوری است در این نظام احزاب از طریق ائتلاف با دیگر رقبا میتوانند در انتخابات پیروز شوند. رهبران احزاب نیز بخوبی میدانند که رقیب امروز آنان میتواند یار فردایشان باشد.
نظامهای تناسبی
این نظام مبتنی بر اصول عدالت و برقراری تعادل اجتماعی و توازن سیاسی است تا بتواند از این طریق خواستهها و نظرات رایدهندگان را از طریق ایجاد یک تعادل واقعی و برقراری یک تناسب هدفدار میان کرسیها یا مناصب سیاسی از یک سو و گرایشها و تمایلات سیاسی موجود در جامعه از سوی دیگر، جامه عمل بپوشاند.
براساس این نظام هر یک از احزاب سیاسی به تناسب میزان آرای خود در انتخابات میتواند کرسیهای پارلمانی را احراز کند و برخلاف نظام کثرتی ـ اکثریتی که واجدان نصف بعلاوه یک همه کرسیها را تصاحب میکردند، در این نظام هر حزب به تناسب آراء خویش صاحب کرسی نمایندگی میشود. این نظام مبتنی بر ارائه لیست از جانب احزاب و یک مرحلهای است.
مزایا:
1. دارای نتایجی عادلانه و تناسبی است.
2. از هدر رفتن آراء تا حد زیادی جلوگیری میکند.
3. به احزاب کوچک و اقلیتها شانس حضور میدهد.
4. توازن و تعادل در قدرت ایجاد میکند.
معایب:
1. ایجاد دولتهای ائتلافی باعث از بین رفتن ثبات و پایداری میشود.
2. باعث حضور احزاب و گروههای افراطی و تندرو با وجود هواداران انگشتشمار آنها میشود.
3. اصل نمایندگی حوزه انتخابیه و رابطه میان نماینده و آن حوزه تضعیف میشود.
انواع نظامهای تناسبی:
نظام لیستی: در این روش احزاب و گروهها به تناسب آراء مأخوذه، دارای کرسی نمایندگی خواهند شد. روش محاسبه آراء در این شیوه به این گونه است که ابتدا باید عدد آستانه مشخص شود مثلا اگر در یک حوزه 5 کرسی وجود داشته باشد و هزار نفر شرکتکننده، عدد آستانه 200 خواهد بود. بنابراین به ازای هر 200 رای یک کرسی تعلق میگیرد.
نظام انتقالی: در این شیوه رایدهنده قادر است نامزدهای مورد علاقهاش را هم در میان احزاب و هم فهرستهای حزبی و کاندیداها انتخاب کند و به سلیقه خود قائل به تفکیک و ترجیح برخی بر دیگری شود. گفتنی است بسیار از اهل نظر این نظام را کاملترین نظام انتخاباتی میدانند.
نظامهای نیمه تناسبی
این نظام از اختلاط 2 نظام بزرگ کثرتی ـ اکثریتی و تناسبی به وجود آمده است. نتایج انتخابات بر مبنای این نظام نه کاملا تناسبی و نه کاملا اکثریتی است.
مزایا:
1. نتایج انتخابات تا حدّ قابل قبولی تناسبی است.
2. احزاب دچار تجزیه و انشعاب نمیشوند.
3. رایدهنده داری 2 بار حق رأی دادن است.
معایب:
1. دارای پیچیدگی است.
2. هر چه حوزههای انتخابیه بزرگتر شود، نتایج غیر تناسبیتر میشود.
3. باعث ظهور 2 گونه نماینده میشود، اولی که برخاسته از حوزه انتخابیه است، خود را متعهد و پاسخگو در مقابل شهروندان میداند، دومی که منتخب لیستی حزب بوده خود را مدیون حزب میداند.
انواع نظامهای نیمه تناسبی:
نظام تلفیقی یا موازی: این نظام، از تلفیق نظام تناسبی لیستی در کنار یا به همراه یک نظام غیرتناسبی که غالبا کثرتی ـ اکثریتی است، به وجود میآید. به کارگیری توامان و همزمان یک نظام تناسبی و یک نظام غیرتناسبی تقریبا نتایجی تناسبی به بار میآورد.
نظام ترکیبی: ترکیب از 2 نظام لیستی تناسبی و FPTP است. هدف اصلی از طراحی آن بهرهبرداری از ویژگیهای مثبت 2 نظام اکثریتی و تناسبی و به حداقل رساندن معایب این دو نظام است. در این نظام استفاده از 2 نظام انتخاباتی در کنار یکدیگر است نه توامان، بدینمعنا که تقریبا نیمی از نمایندگان از طریق FPTP و از حوزههای تک نماینده و نیمی دیگر از طریق نظام تناسبی ـ بدون اختلاط با یکدیگر ـ انتخاب میشوند.