نماز جمعه را خداوند متعال وسیلهای مطمئن و ماندگار برای فضاسازی معنوی، فرهنگی، معرفتی، سیاسی و رواج آداب و رسوم صحیح در جامعه قرارداد تا همواره این فضای بسیار غنی که معجونی از معنویت و علم و آگاهی و سیاست و تدبیر اجتماع است جامعه را شکلی قرآنی، محمدی، علوی و فاطمی دهد و با بیان سنت پیامبر گرامی اسلام و ائمه طاهرین(ع) جامعه را برای ورود به صحنههای گوناگون سیاسی و اجتماعی آماده کند تا بین صلح حسن(ع) و شهادت حسین(ع) و اسارت زینب(ع) و شهادت سجاد(ع) و کلاس درس باقر(ع) و صادق(ع) و زندان موسیبنجعفر(ع) و ولایتعهدی رضا(ع) و حصر جواد(ع) و هادی(ع) و عسگری(ع) فرقی و فاصلهای نبیند و در میان این فاصله موهوم، گم نشود و گرفتار ضلالت و مکر شیاطین جن و انس نگردد.
نقاط قوت شرایط موجود
استقلال ائمهجمعه: امامجمعه در ایران اسلامی از کسی دستور نمیگیرد تا مطالب خطبهها را تنظیم کند و مطلبی را کسی به امامجمعه دیکته نمیکند. برخلاف کشورهای دیگر که مطالب به صورت مکتوب برای امامجمعه ارسال میشود و او حق ندارد برخلاف آن نوشته کلمهای اضافه یا کم کند. مواضع سیاسی ائمهجمعه هرچه باشد مواضع خودشان است که براساس مطالعه، اطلاعگیری و تحلیل مسائل صورت میپذیرد. البته خطبههای نمازجمعه چون زبان گویای اسلام است، خطیب جمعه برحسب وظیفه شرعی، خود را موظف میداند، جامعه را حول محور ولایتامر مسلمین، متحد نماید و عوامل تقویت نظام اسلامی را برای آگاهی بیشتر جامعه و حضور یکپارچه مردم در صحنههای دفاع از اسلام و انقلاب اسلامی بهکار گیرد، توطئههای دشمنان اسلام را برملا کرده، زمینههای اقتدار فراگیر جامعه اسلامی را فراهم آورد.
انگیزه معنوی و خدایی برای شرکت در نمازجمعه: علیرغم اینکه نمازجمعه براساس فتوای مشهور فقهای عصر ما «واجب تخییری» است و مکلف میتواند نماز ظهر بخواند و یا نمازجمعه، در عین حال جمعیت قابل توجهی در نمازجمعه حضور مییابند که این حضور از ارزش بالاتری برخوردار است و به حق برخاسته از انگیزه بسیار قوی معنوی نمازگزاران جمعه و علاقه آنان به عبادت، معنویت و تقویت مظاهر قدرت اسلام است.
مردمی بودن نمازجمعه در عین حکومتی بودن آن: نمازجمعه در عین اینکه زبان حکومت است صددرصد مردمی است و از بودجه و امکانات دولتی استفاده نمیکند. بهره نبردن و وابسته نبودن روحانیت شیعه از امکانات ثابت دولتی و در واقع دولتی نشدنش امتیاز بزرگی است که همواره استقلال و عظمت آن را حفظ کردهاست و جای بسی تاسف است که افرادی از روی کجفهمی، همین امتیاز بزرگ را به «عوامزدگی» تعبیر میکنند و اگر از دولت امکاناتی دریافت نمایند، بلافاصله میگویند دین دولتی شد، با اینکه همه میدانند دولت، اسلامی است و دین هم در این دولت سهم اساسی دارد و وقتی متکی به امکانات خود دین میشود، میگویند دین، عوامزده شده است. باید پرسید دین برای اداره خویش چه راهی را برود تا او را متهم نکنند؟
طرح بحثهای علمی در خطبههای نمازجمعه:
بهطور معمول اولین خطبه نماز جمعه به بحثهای معرفتی اختصاص دارد که از این طریق در طول یک سال، قریب 50 هفته، فرصتی برای طرح مسائل مختلف علمی و دینی پیش میآید که حدوداً 20 ساعت مفید علمی را تشکیل میدهد و به منزله یک کلاس درس بسیار مفید عمل میکند.
ارائه تحلیلهای سیاسی روشنگر: معمول خطبههای دوم نمازجمعه، طبق سفارشی که در حدیث شریف حضرت علیابن موسیالرضا(ع) نیز به آن اشاره شده است به طرح مباحث سیاسی و تحلیل آن اختصاص میباید:
«خطبه نمازجمعه از این جهت قرار داده شده که در نمازجمعه حضور عمومی و فراگیر مردم صورت میگیرد، پس خداوند اراده فرمود که برای حاکم اسلامی فرصتی باشد تا جامعه را موعظه نماید و آنان را به اطاعات خداوند، تشویق نموده و از معصیت او بترساند و آنها را برآنچه که مصلحت دین و دنیایشان در آن است وقوف دهد و آنها را از حوادثی که بر مسلیمن در سراسر عالم وارد شده است و در آنها منفعت و یا ضرر مسلمین وجود دارد مطلع کند.
دو خطبه برای این است که یکی را به حمد و ثنا و تمجید و تقدیس خداوند متعالی بپردازد و در خطبه دیگر، نیازهای جامعه و آنچه که جامعه باید از آن پرهیز کند مطرح شود و حاکم آنچه را که صلاح و فساد جامعه اسلامی در آن است را برای مردم بیان کند».
بنابراین، ارائه تحلیل روشن و بیان مفسده، مصلحت، منافع و خطرات است که جایگاه بحثهای سیاسی در نمازجمعه را تا این حد ارتقا داده است وگرنه صرف بیان اخبار، خیلی موضوعیت نخواهد داشت.
تاثیرگذاری امامجمعه در منطقه مأموریت: از آنجا که ائمهجمعه به تبعیت از امام راحل(ره) و رهبر معظم انقلاب اسلامی، زندگی طلبگی خویش را حفظ کردهاند و در امور مختلف جامعه و گرهگشایی مشکلات مردم بسیار پیگیر و دلسوز هستند، در غم و شادی مردم شریکند و محرم اسرار اقشار مختلف جامعهاند، خودبهخود یک جایگاه معنوی بسیار پرنفوذی را برای امامجمعه ایجاد کرده است. گرچه امامجمعه، امور اجرایی جامعه و امور قضایی نظایر آن را بهطور مستقیم در اختیار ندارد، لیکن بر کسی پوشیده نیست که یک موضعگیری بجا و قاطع امامجمعه میتواند بسیاری از امور را تغییر دهد و منشا آثار و برکات زیادی باشد.
ضمن اینکه مواضع حقطلبانه و دلسوزانه امامجمعه، چون برای خدا و مصالح جامعه است، تاثیر معنوی خاصی بههمراه دارد و جایگاه ویژهای را برای امامجمعه در جامعه ایجاد میکند. ورود به اموری نظیر اصلاح ذاتالبین، محوریت وحدت بین نیروهای فکری و اجرایی جامعه، تدریس و تعلیم در مراکز علمی، ایراد سخنرانی در مناسبتها و جلسات مختلف، حمایت از مسئولان نظام و تقویت آنان برای خدمت بیشتر، باز بودن دفتر و منزل امامجمعه بر روی مردم، حسنخلق و تواضع امامجمعه در مقابل اقشار مختلف جامعه و... اموری هستند که بهطور معمول در بین امامان جمعه رایج است به هر میزان در وجود امامجمعه تقویت شود، جایگاه او را در جامعه بسیار عمیقتر و جذابتر خواهد کرد.
نقاط ضعف شرایط موجود
عدم تناسب جمعیت شرکتکننده با جمعیت کشور: باید در بعضی از برنامههای اساسی و زیربنایی نمازجمعه، تجدیدنظر کنیم. از جمله مواردی که باید مورد بحث کارشناسانه فقهی واقع شود، بحث فتاوای مراجع معظم تقلید است که فتوای مشهور در باب نمازجمعه در عصر غیبت کبری، وجوب تخییری است. آنچه که فتوی داده شده است براساس ادله فقهی و در واقع جمع بین ادله بوده است. لیکن نمازجمعه اکنون به یک سنگر مستحکم و ملاک قدرت و قوت اسلام تبدیل شده است و قطعا تقویت ارکان قدرت اسلام از اوجب واجبات است که اگر در این زمینه کار عملی و تحقیقی گستردهتری صورت بگیرد، شاید فتاوی بهسمت وجوب تعیینی نمازجمعه متمایل خواهد شد.
حواشی نمازجمعه: طی سالهای پس از انقلاب اسلامی، خصوصاً در سالهای شروع نمازجمعه، که شور و حال اوایل انقلاب بر فضای نمازهای جمعه حاکم بود، باعث شد بر حواشی نمازجمعه به قدری افزوده شود که اصل عبادت بودن و موعظه و جنبههای معنوی نمازجمعه تحتالشعاع قرار گیرد، در حالی که صدر اسلام، این جنبه از جایگاه و برجستگی خاصی در نمازهای جمعه برخوردار بوده است.
کیفیت پایین برخی خطبهها: در بعضی موارد ضعفها ناشی از امور ذیل است:
الف- طرح مطالب تکراری؛ در حالی که حتی در مورد توصیه به تقوی نیز میتوان بیانهای متعدد بهکار گرفت، بهطوری که در آیات شریفه قرآن کریم و روایات مربوط به تقوی نیز چنین کاری شده است.
ب- مستدل ارائه نشدن مطالب؛ بهطوری که جامعه پویا، تحصیلکرده و آگاه را بتواند با همه وجود قانع کند.
ج- مطابق با نیازهای جامعه نبودن مطالب؛ هرچند که مطالب مفیدی باشند ولی چون مورد نیاز روز جامعه و مبتلا به نیست، جاذبه لازم را نخواهد داشت.
د- مطابق با مقتضای زمان خاص ارائه نشدن مطالب؛ هرچند که مفید و لازم هم باشند.
ه- روان و سلیس ادا نشدن مطالب علمی و معرفتی که در بسیاری موارد مخاطب در نهایت نمیفهمد نتیجه بحث چه شد و سیر بحث به کجا منتهی شد.
و- طولانی شدن خطبهها که هرچند هم مطالب شیرین باشد، جذابیت خود را از دست خواهد داد.
امکانات ضعیف مکانهای نمازجمعه: بسیاری از نمازهای جمعه در فضای جذاب، مطبوع، راحت و امکانات رفاهی مطلوب و در خور شان شرکتکنندگان نبوده و از ظرافتکاریهای روانشناسانه و هنری برخوردار نیست. فرش نامناسب، سیستم صوتی نامناسب، نبود سیستم تهویه سرد و گرم در فصلهای سرما و گرما، خوشبو نبودن مکان، زیبا نبودن و طراحی نداشتن مکان، نبود امکانات مناسب وضو و تطهیر، نبود وسیله نقلیه عمومی کافی برای ایاب و ذهاب.
سخن پایانی
آنچه مسلم است و جای هیچ تردیدی هم ندارد، این است که هم سیاستگذاران و هم امامان جمعه کشور این توان را دارند که با استفاده از رهنمودهای حضرت آیتالله العظمی خامنهای (دامت برکاته) نقاط قوت خویش را تقویت کرده و با توکل به خداوند متعال، تدبیر، برنامهریزی جامع و کارشناسانه، پشتکار و تلاش همهجانبه و استفاده از نیروهای توانمند فکری، فرهنگی و علمی جامعه، نقاط ضعف را از بین ببرند و آنها را نیز به نقاط قوت تبدیل کنند.
متن کامل را www.hamshahrionlin.ir در بخوانید.