دکتر محمدکاظم یوسفپور
به دنبال چاپ مصاحبهای از دکتر محمدرضا چیتساز درباره کتاب اطلس تاریخی خلیج فارس دکتر محمدکاظم یوسفپور، استادیار دانشگاه گیلان و مشاور ارشد پروژۀ میراث روستایی گیلان جوابیهای به دفتر روزنامه ارسال کردند. این پاسخ به طور کامل در اختیار خوانندگان قرار میگیرد. «سرمایه» از چاپ اظهارنظر دیگر کارشناسان حوزۀ خلیج فارس در این زمینه استقبال میکند.
در شمارۀ 465 روزنامه «سرمایه»، مورخ 5/3/86، صفحۀ آخر، متن مصاحبهای با دکتر محمدرضا چیتساز چاپ شده است که به دلیل طرح برخی مطالب غیرواقعی توسط ایشان، پاسخ به آن برای جلوگیری از تشویش افکار عمومی الزامی است. طرح هرگونه بحث دربارۀ خلیج فارس، به دلیل شیطنتهایی که آشکارا در مخدوش کردن هویت این مهمترین بزرگراه آبی منطقه شده است و میشود، از حساسیت ویژهای برخوردار است. برای تمامی ایرانیان، چه آنها که در مرزهای این سرزمین پهناور میزیند و چه آنها که سکونت در کشور دیگر و دل با سرزمین خود دارند، نام خلیج فارس از تقدسی خاص برخوردار است. به نظر نگارنده، طرح آن شیطنتها که واکنش همۀ ایرانیان را برانگیخت، زمینهای شده است برای نمایش پرشکوه «وحدت ملی» و از این نظر هیچ کم از «انقلاب اسلامی» و «هشت سال دفاع مقدس» ندارد که به روشنی و همدلی، اتحاد تمامی ایرانیان وطندوست را نمایان کردهاند. با این مقدمه به سراغ ادعاهای مطرح شده در مصاحبه میروم و در حد امکان به پاسخگویی میپردازم.
مصاحبهکنندۀ محترم، آقای دکتر چیتساز را به عنوان «پژوهشگر مقولۀ خلیج فارس» معرفی کردهاند. خوب بود برای آگاهی خوانندگان، دست کم تعدادی از آثار و مقالات ایشان را هم دربارۀ این «مقوله» معرفی میکردند. متاسفانه در سه دهۀ گذشته خلیج فارس تنها از سوی بیگانگان مورد هجوم و ستم واقع نشده است، عدهای نیز در ایران آن را ابزار کار قرار داده و کوشیدهاند تا از این نمد کلاهی بدوزند. امیدواریم آقای دکتر چیتساز از این گروه نباشند. برخلاف نظر آقای دکتر چیتساز باید بگویم که نام کتاب به درستی، همان گونه که بر جلد آن نقش شده و در مقدمه و توضیحات به تفصیل آمده «اطلس تاریخی خلیج فارس» است و در آن نقشههای تاریخی اروپاییان از آغاز قرن شانزدهم تا نیمه قرن هجدهم بررسی و تحلیل میشود.
در جلد دوم این اثر نیز دنبالۀ کار تا قرن بیستم میلادی پی گرفته خواهد شد. اولین و مبارک ترین پیامد این کتاب آن است که نشان میدهد همان کشورهایی که در چند دهۀ اخیر به دلایل سیاسی نام این آبراه مهم را «خلیج عربی» یا تنها «خلیج» میگذارند در اسناد غیرقابل انکار خود این مساله را انکار نکردهاند. این کتاب با استفاده از روش بررسی سیر تحول نقشهنگاری اروپاییان، تعلق نام خلیج فارس به این مهمترین و حساسترین بزرگراه آبی منطقه را اثبات کرده است. آقای چیتساز که کار علمی کرده و میداند که در هر اثر علمی، اساس بر محدودۀ کار و روش عملی از پیش تعیین شده است. تعریف و انتظاری که ایشان از اطلس تاریخی دارند، در جای خود قابل احترام است، اما با آن تعریف و انتظار نمیتوان شیوه کاملا مقبول و علمی کتاب «اطلس تاریخی خلیج فارس» را مخدوش دانست. انصاف بدهید که حرف حق ملت ایران را در نام پرافتخار خلیج فارس بر زبان بیگانگان گذاشتن و از اسناد همانها بیرون کشیدن، جای تقدیر دارد، نه نیش و نه کنایه.
ناشر بلژیکی کتاب (انتشارات برپولس) نیز اعتبار جهانی دارد و سلسله کتابهای تخصصی در حوزۀ اطلس تاریخی و کارتوگرافی به چاپ رسانده و درج شمارۀ شش بر جلد و عطف اطلس تاریخی خلیج فارس به معنی ششمین اثر چاپ شده در این زمینه توسط این انتشارات است. در ضمن این ناشر بلژیکی کارهای مربوط به نشر آثار دکتر طالقانی را برعهده ندارد و این اولین کتاب اوست که توسط این ناشر چاپ و منتشر شده است. مناقشه کردن در خصوص تخصص نویسندگان کتاب نیز هیچ جایگاهی ندارد و مانند ایراد پیشین از ناآگاهی جناب دکتر چیتساز ناشی میشود. طرفهای فرانسوی، پرتقالی و آمریکایی، هر سه مورخان معتبر صاحب نام هستند با تخصص در خواندن نقشههای قدیمی و جناب دکتر میدانند که رشتههایی چون تاریخ هم مدتهاست که از صورت عمومی بیرون آمده و شکل گرایشی و تخصصی گرفته است. آقای دکتر طالقانی هم در هیچ جای کتاب هیچ ادعایی دربارۀ تخصص تاریخ، یا حتی «پژوهشگر خلیج فارس» بودن خود نکردهاند. ایشان مدیریت اجرای این پروژه را برعهده داشتند و انصافا هم به خوبی از عهدۀ آن برآمدهاند. متاسفانه چون فرهنگ کار گروهی در کشور ما جای نیفتاده است حتی پژوهشگران ما هم یا مثل آقای دکتر چیتساز نقشی برای مدیریت اجرای پروژهها قایل نیستند یا مانند بسیاری دیگر به آن اهمیت نمیدهند اما مهمترین، گزندهترین و به ظاهر موجهترین انتقاد دکتر چیتساز این است که «در قسمتهای مختلف کتاب به جای خلیج فارس از واژه خلیج به تنهایی استفاده شده است.»
دربارۀ جملۀ بعدی ایشان که فرمودهاند: «البته من بعدها متوجه شدم از روی عمد بوده است»، چون مثل ایشان اشراف بر ضمایر ندارم و از غیب بیخبرم، چیزی نمیگویم. آقای چیتساز! اولا بر پیشانی کتاب نام «اطلس تاریخی خلیج فارس» به سه زبان با حروف درشت و با مهر سه موسسه معتبر علمی بینالمللی نقش شده است؛ ثانیا تمام مواردی که نام خلیج به تنهایی آمده و شما همه را با وسواس برشمردهاید، یک دلیل ساده و روشن ویرایشی دارد. در هر فصل و حتی هر بندی، نخست نام «خلیج فارس» ذکر شده و در جملههای ذیل آن ذکر نام «خلیج» به تنهایی به دلیل عدم تکرار بیوجه و عطف نام خلیج به خلیج فارس است، بنابراین نگرانی شما از این که کتاب «بسیار سریع و شدید علیه ما مورد استفاده قرار خواهد گرفت» جایگاهی ندارد، آسوده باشید! برای رفع نگرانی شما عرض میکنم که این کتاب در پنجمین همایش بینالمللی جادههای تاریخساز که توسط یونسکو در سال 2006 در فرانسه برگزار شد، به عنوان یک سند علمی- تاریخی برای تعلق نام خلیج فارس بر این بزرگراه مورد تایید شرکتکنندگان قرار گرفت.
دیگر این که همزمان با انتشار این کتاب، موزۀ لوور نمایشگاهی از کشورهای خاورمیانه برگزار کرده بود. در برخی از نقشههای ساختگی این نمایشگاه نام خلیج عربی درج شده بود. در روز کنفرانس، رایزن فرهنگی سفارت فرانسه متعهد شد که با هماهنگی موزۀ لوور در رفع این خطای عمدی اقدام کند. دیگر این که در کنفرانس بینالمللی 16 فروردین 86 نیز که در پاریس و با حضور هیات نمایندگی دانشگاه تهران، سازمان میراث فرهنگی، وزارت امور خارجۀ جمهوری اسلامی ایران و سفیر جمهوری اسلامی در پاریس برگزار شد، سه مقاله از سوی محققان انگلیسی، فرانسوی و آمریکایی ارایه شد و هر سه «اطلس تاریخی خلیج فارس» را به عنوان سند علمی تعلق نام خلیج فارس بر این بزرگراه آبی ارزیابی کردند. سربسته میگویم و میگذرم که جنابعالی هم بدون دعوت و از سوی سازمان میراث فرهنگی، ماموریت شرکت در این کنفرانس را داشتید(!) که متاسفانه یک روز دیرتر رسیدید.
سخن آخر این که «اطلس تاریخی خلیج فارس» یک کتاب مرجع است که به سه زبان فارسی، فرانسه و انگلیسی برای استفادۀ پژوهشگران و اهل فن نوشته شده است، نه برای عموم مردم. فرض واقعبینانه این است که عموم پژوهشگران، اعم از ایرانی و غیرایرانی، حداقل به یکی از زبانهای انگلیسی و فرانسوی، آن قدر آشنایی دارند که بتوانند ترجمۀ نقشهها را بخوانند.در پایان ضمن سپاس از روزنامه محترم «سرمایه»، این گلایه را هم ابراز کنم که وقتی در یکی از مهمترین صفحات، مصاحبهای مفصل همراه با عکس «شبه انتخاباتی» از آقای دکتر چیتساز را چاپ میکنید، قدری هم درباره صحت مندرجات دقیق شوید، یا حداقل با مجری طرح نیز گفتوگو کنید.