زیرساخت‌های تدوین منشور اصلاحات

حسین رهنورد
چندماهی است که در محافل و اظهارنظرهای بعضی اصلا ح طلبان از ضرورت تدوین منشوری برای اصلا ح طلبی سخن به میان می آید تا براساس آن، گروه ها و طیف های گوناگون این جناح گرد هم آیند و براساس آن - و فارغ از اختلا ف نظرهای جزیی - فعالیت های خود را هماهنگ کرده و سامان دهند. در«ضرورت» تدوین چنین منشوری هیچ شکی نیست. واقعیت این است که تاکنون در فضای سیاسی ایران، هیچ جبهه متحد یا ائتلا فی برای مدت طولا نی ماندگار نبوده و این امر به دلیل نبود توافق همه جانبه با نگرش کلی بوده است.
شکل گیری ائتلا ف های سیاسی در کشور، همواره بیشتر براساس مقاومت و پیروزی در مقابل رقیب مشترک طرح ریزی و اجرا شده است و بر همین اساس هم بلا فاصله پس از هر پیروزی سیاسی، ائتلا ف به اختلا ف بر سر قدرت بدل می شود و متحدان دیروز در مقابل هم می ایستند. این موضوع اختصاص به هیچ جناح خاصی ندارد و بیشتر به دلیل رفتارهای حزبی در ایران است. احزاب ایرانی عموما از انجام فعالیت مستمر سیاسی ناتوان هستند و فقط در زمان های انتخابات اقدام های جدی انجام می دهند. رفتار انتخاباتی این احزاب هم عموما در طول سال ها تغییر می کند و یک رویکرد کلی و متداوم درچند انتخابات متوالی هم وجود ندارد! در چنین وضعیتی، اهتمام اصلا ح طلبان به تهیه و تدوین منشوری مورد توافق همه (یا حداقل اکثریت مطلق) گروه های اصلا ح طلب، امری خجسته و رو به جلو در فضای سیاسی کشور است اما در مبانی تئوری و اجرای این موضوع بایدها و شایدهایی وجود دارد که عدم توجه به آن می تواند به شکست در انجام این طرح منجر شود.
1- اصلاح‌طلب کیست؟
اگرچه می توان ادعا کرد که راه اصلا ح طلبی مشخص است و رهروان این راه را می توان داخل محدوده بزرگ اصلا ح طلبی دانست ولی نمی توان از لزوم تعریف توافقی اصلا ح طلبی و شرایط ورود یا خروج از این محدوده چشم پوشید.
در طول سال های حضور اصلا ح طلبان در قدرت و پس از آن، همواره عده ای از اصلا ح طلبان، بعضی دیگر را خارج از دایره اصلا ح طلبی دانسته اند. افراد و گروه هایی از طرف دیگر گروه ها به مصلحت طلبی، تندروی، محافظه کاری، زیاده خواهی و انحصارطلبی متهم شده اند و بر خروج آنها از اصلا ح طلبی تاکید شده است! این موضوع در زمان حضور اصلا ح طلبان در قدرت به شکلی مطرح می شد و پس از آن به شکلی دیگر و اتفاقا همین موضوع، مهم ترین دلیل برای پافشاری بر شفاف سازی و اعلا م محدوده ای است که قرار است منشور اصلا ح طلبی بر آن محاط باشد تا دیگر هیچ کس نتواند خود را از این محدوده خارج کند و دوباره بازگردد یا دیگران را اخراج کند.
2- منشور برای چه کاری؟
اصلا ح طلبان منشور را برای چه می خواهند؟ آیا باز هم اصلا ح طلبان در پی شکست رقیب یا دشمن مشترک خود هستند یا می خواهند برپایه منشوری دقیق تر به پایه ریزی نمونه ای کوچک از ساختار حکومتی مورد نظر خود بپردازند.
چنین انگیزه ای می تواند مهم ترین هدف برای تهیه چنین منشوری باشد اما چنین امری پیش زمینه هایی می خواهد. اول اینکه اصلا ح طلبان باید پیش و بیش از اینکه به حضور دوباره در قدرت بیندیشند، به تدوین انتظارات و برنامه های خود برای اصلا ح ساختار دولت توجه و اهتمام ورزند. چیزی که در طول این سال ها کمتر به چشم می خورد و در طول هشت سال حضور اصلا ح طلبان در قدرت هم برنامه مدون و جامع مورد توافق همه اصلا ح طلبان وجود نداشت. دیگر اینکه برای چنین امری نیاز بسیار به نقد گذشته است تا در پناه آن بتوان به توافقی جامع رسید. در صورت پافشاری گروه ها به اقدامات قبلی و عدم نقد جامع، دقیق و بدون غرض نمی توان امیدوار بود که توافقی حاصل شود. این نقد باید همراه با تغییرات موثر در افکار و عملکرد گروه های اصلا ح طلب باشد.
از طرف دیگر نمی توان توقع داشت که دو یا چند حزب یا گروه در تمام موارد منافع مشترک داشته باشند و باز هم نمی توان توقع داشت وقتی دو یا چند حزب برای پیروزی در انتخابات ائتلا ف می کنند تا همیشه، این همبستگی را حفظ کنند ولی وجود چنین منشوری می تواند اولا ائتلا ف را فقط به انتخابات خاصی معطوف نکرده و کلی باشد ثانیا حدود و موارد اشتراک به نحوی مشخص شود که بعد از پیروزی، احتیاجی به اختلا ف نباشد.
3- چگونگی تدوین منشور اصلاحات
یکی از مهم ترین مسائل در تدوین منشور اصلا حات، این است که چه کسانی و بر چه اساسی قرار است این منشور را تدوین کنند. واقعیت این است که عدم اجماع اصلا ح طلبان در مسائل مهم و اختلا فات آنها باعث شد که آنها از قدرت خارج شوند. این موضوع در برهه هایی به دلیل تمامیت خواهی هایی بود که از طرف بعضی اصلا ح طلبان اعمال می شد.
از سویی دیگر باید توجه داشت که تدوین منشور یعنی پایان دوره لیدری یا بزرگی فرد یا گروهی خاص بر اصلا ح طلبان. اگر این موضوع در منشور یا در تدوین آنها لحاظ نشود، در حقیقت منشور از هدف اصلی و مطلوب خود خارج شده و تبدیل به ابزاری برای ادامه اعمال پدرسالا رانه گروه هایی خاص شود. این موضوع را هم باید در نظر داشت که چنین منشوری فقط برای به دست آوردن قدرت نیست تا چنین تمامیت خواهی و پدرسالا ری را بتوان بر آن بار کرد. اصلا ح طلبان بیشترین مواضع خود را به احیای آزادی های سیاسی و اجتماعی، تشکیل جامعه مدنی و تقویت مردم سالا ری اختصاص داده اند و باید در منشور اصلا حات نیز بر این گونه مواضع و چگونگی رسیدن به اهداف اصلا حات در این باره پافشاری کنند.
نکته آخر اینکه تدوین این منشور به معنای خروج از روال معمول احزاب در ایران یعنی اختصاص فعالیت ها به انتخابات است. در صورت تدوین چنین منشوری باید گفت که اصلا ح طلبان به یک جناح قدرتمند و تاثیرگذار در فضای سیاسی تبدیل خواهند شد که استراتژی درازمدت آنها، رساندن جامعه به جامعه ای مدنی و بهره مندی بیشتر از آزادی های مشروع و قانونی است.