دکتر شهیدی مؤدب
روز گذشته روزنامه فرانسوی لوموند مصاحبهای کوتاه را با مدیر عامل شرکت نفت و گاز توتال چاپ کرده است. در این گفتگو پرسشها ابتدا در خصوص سرمایهگذاری توتال در میانمار مطرح میشود و در وسط مصاحبه موضوع به سرمایهگذاری توتال در پروژه پارس - ال - ان -جی ایران کشیده میشود.
آقای " کریستف دومرجوری" Christophe De Mergerie که مدیریت عاملی توتال یا دومین شرکت بزرگ نفت و گاز فرانسه را به عهده دارد در این مصاحبه اظهار میدارد." ایران با 65 میلیون نفر جمعیت کشوری است که نوعی دموکراسی دارد و ما با ملت ایران مشکلی نداریم. وی در اعتراض ضمنی به سیاستهای آمریکا میگوید: تصور کنید اگر قرار باشد ما به حرف کسانی برویم که دارند برای دنیا تعیین تکلیف میکنند که چه کسی خوب و چه کسی زیانبار است کار به کجا میکشد. آقای مدیر عامل سپس اظهار میکند که "ما در لیبی بودیم و قدرتهای آنگلوساکسون فشار وارد میکردند که از این کشور خارج شویم ولی بعداً خودشان با قذافی کنار آمدند و کار تمام شد ولی ما در لیبی ماندیم. هر قدرتی هر قدر هم که قوی باشد نمیتواند برای یک شرکتی مثل توتال تعیین تکلیف کند که ما کجا سرمایهگذاری کنیم. ما به سیاستمداران میگوییم متوجه مسئولیتتان باشید."
شرکت توتال در سال 1924 به ابتکار دولت فرانسه تشکیل شد و امروز دومین شرکت بزرگ هیدروکربور فرانسه بعد از شرکت آلفااکتین است. توتال در حال حاضر دارای فعالیتی جهانی است و در پروژههای نفت و گاز زیادی شرکت میکند دامنه فعالیت این شرکت از خاورمیانه به آمریکای لاتین و از آنجا به اندونزی، ویتنام و برمه ادامه مییابد.
توتال مستقیماً به صورت مستقل و در مشارکت با دیگر شرکتهای بزرگ نفت و گاز بینالمللی در مناقصهها شرکت میکند. این شرکت پس از آنکه شرکت آمریکایی کونکو Conoco در سال 1995 از فعالیت در ایران منع شد در مشارکت با پتروناس مالزی در یک پروژه 600 میلیون دلاری برای توسعه میادین E,A منطقه سیری در ایران وارد فعالیت شد و متعاقباً در پروژه دیگری که قرار است هشت میلیون تن LNG در سال تولید کند در پارس ال ان جی یک سرمایهگذاری دو میلیارد دلاری کرد. مطالعات اولیه و بسیار دقیق در خصوص این پروژه از سوی توتال به چند شرکت تخصصی اروپایی واگذار شد که با توجه به زمان دراز مذاکرات و نیز شرائط و اعمال قطعنامهها تحریم علیه جمهوری اسلامی و نیز بالا رفتن قیمت و شرکتهای سازنده ماشینآلات سنگین در تولید ال - ان - جی، بنا به اظهار مدیرعامل توتال، قیمت پیشبینی هزینههای تولید به ده میلیارد دلار افزایش یافته است. به این علت توتال موقتاً پروژه را تعطیل و حتی به بعضی از مهندسان ایرانی که در دفتر این شرکت در پاریس مشغول به کار بودند اعلام کرد که باید به ایران برگردند.
اظهارات وزیر خارجه فرانسه در ماه گذشته مزید بر علت شد و شرکت توتال ناگهان خود را در وضع جدیدی یافت جالب توجه است که یک روز پس از اظهار نظرهای برنارد کوشنر در مورد ایران قیمت سهام توتال در بازار بورس پاریس یکدرصد کاهش یافت ضمن اینکه شرکت بزرگ دیگر فرانسوی آلفااکتین نیز با افت سهام خود مواجه شد.
فضای مسمومی که با فشارهای رئیس جمهور و وزیر خارجه فرانسه پیدا شد، تنها باعث نگرانی توتال نشد، بلکه شرکتهای سیتروئن، رنو، آلکاتل و بانکهای فرانسه نیز دلمشغولیهای زیادی پیدا کردهاند. برای مثال شرکت بزرگ ماشینسازی رنو که حدود 300 میلیون یورو برای تولید لوگان Logan با سایپا و ایران خودرو مشارکت کرده است دارای نگرانی خاص خود میباشد.
نکته مدیرعامل توتال در مورد لیبی حائز اهمیت خاصی است و نشان از رقابت پنهانی میدهد که بین شرکتهای بزرگ نفتی جهان جریان دارد. ذکر این نکته برای اطلاع بیشتر خوانندگان این ستون جالب خواهد بود اگر گفته شود که در بازار پر رونق نفت و گاز، جهانی شرکتهای غولپیکر آمریکایی و اروپایی ضمن داشتن رقابت، سرمایهگذاریهای مشترکی را انجام میدهند که تا هم سود بیشتری کسب کنند و هم به دنبال سیاستهای مقرراتزدایی در اقتصاد آزاد جهانی در کشورهای رقیب اظهار وجود کنند. برای مثال بزرگترین شرکت نفت انگلیس که امروز تمامی سهام آن به بخشخصوصی واگذار شده بزرگترین تولیدکننده نفت در بازار آمریکا بوده و ششمین تسویهکننده بنزین در آمریکاست متقابلاً شرکتهای اکسون، موبیل، تکزاکو و شورون در تولید و توزیع نفت و گاز در بازار اروپا فعالاند، و یک چهارم صنایع پائیندستی اروپا را در اختیار دارند. پس از انعقاد قرارداد بین شرکت نفتی انگلیس و شرکت آمریکائی موبیل که در سال 1996 امضاء شد این دو شرکت 12 درصد بازار اروپا را کنترل میکنند. همچنین دو شرکت توتال و آلفااکتین فرانسوی نیز در بازار انرژی آمریکا دارای فعالیت میباشند. بعلاوه توتال در حال حاضر در کشور چین مشغول ساختن پالایشگاه بوده و کار مشابهی را قرار است در ویتنام انجام دهد. همچنین این شرکت در یمن، الجزایر، آرژانتین، روسیه، دارای فعالیت است و اخیراً در کار سوخترسانی دارای پمپبنزینهائی در مجارستان و جمهوری چک میباشد.
باتوجه به واقعیتهای فوق طبیعی به نظر میرسد که مدیر عامل توتال از سیاستهای جدید دولت فرانسه نگران باشد زیرا ایران با دارا بودن 5/11 درصد کل ذخیره نفت و 74/26 درصد کل ذخیره گاز جهان بازار پرجاذبهایست که شرکتهای بزرگ نفت وگاز غربی نمیتوانند از آن چشمپوشی کنند و قهراً مسئولان ردهبالای نفت وگاز کشور ما بدین مهم وقوف کامل دارند.
شرکتهای بزرگ نفت و گاز در انعقاد قراردادهای تولید و بهرهبرداری با شرائط گوناگونی دست بگریبانند. مثلاً درکشوری مثل میانمار که ژنرالها به امور آن مسلطاند و به کسی پاسخگو نیستند کار آنان چندان دشوار نمیباشد و اگر مشکلی وجود داشته باشد در رقابت بین نظامیان، عالیرتبه است که علاقمند به بهرهمندی از دلارهای بادآوردهاند. در کشوری مانند اندونزی این شرکتها یک منطقه دارای نفت وگاز را با قراردادهائی که دولت و مجلس برآنها نظارت دارند در اختیار میگیرند که کارهای بالادستی و پائیندستی را خود شرکتهای خارجی انجام میدهند و حتی اگر دولت اندونزی خود نیازمند محصولات آنها باشد میبایست از این شرکتها به قیمت جهانی خریداری کند. لیکن در ایران کار به گونهای دیگر است وقانون اساسی ما حضور شرکتهای خارجی را در صنایع بالادستی نفت وگاز منع میکند و شرکتهای مزبور تنها میتوانند بصورت کارگزار شرکت وتمامی تولید نفت وگاز را میبایست در اختیار دولت جمهوری اسلامی ایران قرار دهند و حق مالکیت در صنایع بالادستی را ندارند.
این دقتنظر ظریف در قانون اساسی تضمینکننده مالکیت دولت بر منابع خدادادی انرژی در کشور است. لیکن شرکتهای خارجی که میتواند وارد بازارانرژی ایران نظیر مثلاً تولیدLNG شوند نه تنها با این ممنوعیت تملک مواجهاند بله مذاکرات آنان با مقامات نفت وگاز کشور ما در انعقاد قرارداد تأمین گاز، که اصلاً خوراک نامیده میشود، بیش از زمان رایج دردیگر کشورها به طول میانجامد. برای مثال مشاهده میشود که گاهی بعد از یکسال ونیم که از امضای توافق اولیه میگذرد و شرکتها سرمایه اولیه را نیز وارد کشور کردهاند هنوز قرارداد تامین خوراک پروژههای آنان منعقد نگردیده این مسئله از آنجا برای شرکتهای خارجی مشکلزاست که بانکهای تامینکننده اعتبار فایناس تا قرارداد مکتوبی نباشد نمیتوانند تأمین اعتبار کنند. چنین تطویل مذاکرات در بازار دلهرهآور جهانی به افزایش قیمتهای ماشینآلات و بیمه و غیره منجر میشود که شرکت توتال از جمله شرکتهائی است که در پروژه تولیدLNG در پارس جنوبی گرفتار آن شده و سرمایهگذاری اولیه از دو میلیارد دلار به ده میلیارد دلار افزایش یافته که به عدم تمایل موقتی توتال در مشارکت در پروژه پارس ال.ان.جی منجر شده.
بدون تردید یکی از علتهای طولکشیدن مذاکرات وسواس مسئولان نفت وگاز در حفظ و تامین منافع ملی است با این حال واقعیتهای کنونی بازار و توطئههای آمریکا و شرکای آن در ایجاد مشکلات برای کشور تدبیر دیگری را نیز لازم میآورد.لحن مستقلانهای که مدیر عامل شرکت توتال در مقابل آمریکا و متحدان آن در مصاحبه با روزنامه لوموند بکار برده قابل تقدیر است. آقای مدیرعامل بخوبی دریافته است که مقاومت در مقابل فشارهای آمریکا در لیبی به تأمین درازمدت منافع شرکت او منجر شده قاعدهای که قهراً میتواند در ایران اسلامی نیز که دارای سیاستی مستقل است به واقعیت گراید.