گروه بینالملل، نیما ملکمحمدی: هم زمان با نخستین سالگرد کناره گیری فیدل کاسترو، رهبر کوبا، از قدرت، رائول کاسترو جانشین او برای نخستین بار با ایراد سخنرانی انقلابی سنتی در جریان مهم ترین تعطیلی عمومی کوبا به این احساس فزاینده دامن زد که برادرش فیدل به حالت نیمه بازنشستگی رفته است و احتمال بازگشت او به قدرت بسیار ضعیف است. با این حال، در حالی که هیچ یک از دو برادر کنترل کامل دولت تک حزبی و سوسیالیستی کوبا را در دست ندارند، کوبا همچنان در یک برزخ سیاسی به سر می برد.
سال گذشته در همین روز، فیدل کاسترو که همچنان رهبری قدرتمند محسوب می شد، با سخنرانی خود جمعیت کمونیست های وفاداری را که برای شنیدن سخنان او جمع شده بودند به شوق آورد تا پنجاهمین سالگرد حمله گروه های چریکی به پادگان های ارتش که حدود نیم قرن پیش سرآغاز انقلاب کوبا را رقم زد، جشن بگیرند. آن شب، آخرین باری بود که فیدل در انظار عمومی ظاهر می شد.
همان شب پس از دو سخنرانی طولانی، فیدل کاسترو که اکنون 80 ساله است، دچار خونریزی و عفونت حاد در ناحیه روده شد و از آن زمان هنوز سلامت کامل خود را به دست نیاورده است. پنج روز بعد، فیدل قدرت را به طور موقت به برادر 76 ساله اش، رائول، واگذار کرد.
از آن زمان تاکنون، کوبایی ها تحت حکومت دو رهبر زندگی کرده اند، کاستروی بزرگ که زنده ولی همچنان بیمار است و کاستروی کوچک که مدت زمانی طولانی وزیر دفاع بوده است و هنوز اختیار کافی برای ایجاد تغییرات اساسی در این کشور ندارد.
مانوئل کستا موروآ رهبر یک حزب اپوزیسیون معتدل می پرسد؛ «سوال این جا است که چرا تاکنون تغییرات مهم تری روی نداده است. پاسخ این است که فیدل کاسترو همچنان به اداره حکومت کوبا ادامه می دهد.»
تا زمانی که حزب کمونیست رسماً جانشینی برای فیدل کاسترو به عنوان رهبر کوبا تعیین نکند، حضور او در گوشه و کنار صحنه سیاسی و تاریخی که او به دنبال خود یدک می کشد، باعث شده است تا او همچنان نفوذ قدرتمندی در سیاست کوبا داشته باشد. کارشناسان مسائل کوبا معتقدند همین مساله باعث شده تا دست رائول در ایجاد تغییر اساسی در اقتصاد متمرکز کوبا که به سبک شوروی است بسته باشد، هرچند که او در نطق هفته گذشته تمایلش به ایجاد چنین تغییراتی را اعلام کرد. او مردم را به خاطر لزوم واردات غذا سرزنش کرد و گفت در حالی که خاک کوبا این چنین غنی است، چرا باید چنین کنیم. او وعده داد تولیدات کشاورزی کوبا را افزایش دهد. او همچنین خبر داد که کوبا ضمن حفظ رویکرد سوسیالیستی در پی راهی برای تضمین سرمایه گذاری های بیشتر خارجی است. او گفت؛ «هیچ کس، نه هیچ فردی و نه هیچ کشوری، نمی تواند بیشتر از دخلش خرج کند. این نکته به نظر بسیار ساده می آید ولی ما همیشه مطابق با واقعیات فکر و کار نمی کنیم. برای بیشتر داشتن باید بیشتر تولید کنیم.» رائول این نطق را خطاب به جمعیتی صد هزار نفری ایراد می کرد که به خاطر جشن بزرگداشت 26 ژوئیه 1953 برگزار می شد. در این روز کاسترو و یارانش به نیروهای ارتش مونکادا در سانتیاگو حمله کرده بودند. نتایج این حمله فاجعه بار بود ولی این روز سرآغاز قیامی است که در نهایت به سرنگونی دیکتاتوری باتیستا در سال 1959 منجر شد. نطق یک ساعته رائول کاسترو آکنده از ارجاعات او به گفته های برادر کاریزماتیکش بود. او سخنانش را با یکی از مشهورترین نقل قول های فیدل در مورد ماهیت انقلاب سوسیالیستی تمام کرد، که تمام جمعیت، آن را همچون دعا همراهی کردند.
در واقع رائول به دفعات طی سخنرانی اش از برادرش ستایش کرد؛ «فیدل حتی در وخیم ترین لحظات بیماری اش هم از به کار بستن خرد و تجربه اش برای حل مشکلات و اتخاذ تصمیم های اساسی ناتوان نشد. چند ماه اخیر به راستی ایام دشواری بوده ولی نتایجش خلاف چیزی است که دشمنان مان انتظار داشتند. آنهایی که رویای آشوب و فروپاشی انقلاب سوسیالیستی کوبا را در سر می پروراندند.» از زمان بیماری فیدل تاکنون چندین عمل روی او انجام شده که دست کم یکی از آنها نتیجه بدی داشته است. او ماه آینده 81ساله می شود و در این روزها عجله چندانی برای بازگشت به دفتر کارش نشان نداده است.
مقامات کوبا نیز هر از چندی با نمایش تصاویر و فیلم های ویدئویی از کاستروی لاغر و نحیف که این روزها بیشترین فعالیتش نوشتن مقالات مختلف در روزنامه و ارگان رسمی حزب کمونیست کوبا است، درباره زنده بودن او به مردم اطمینان داده اند. آخرین این تصاویر ویدئویی، اواخر ماه ژوئن پخش شد.
رائول کاسترو از زمان به دست گرفتن قدرت گام های کوچک و معناداری برداشته است که نشان می دهد او خواستار باز کردن درهای کوبا به روی جامعه جهانی و حرکت به سوی یک اقتصاد متکی بر بازار آزاد است؛ البته بدون از میان برداشتن سیستم تک حزبی، یعنی شبیه چیزی که در چین اتفاق افتاده است.
خورخه دومینگوئز کارشناس مسائل کوبا در دانشگاه هاروارد می گوید؛ «بیشترین تاثیر زنده بودن فیدل کاسترو در نوشته ها و مقالاتی که برای روزنامه ها می نویسد نیست، بلکه زنده بودن او به این معنا است که رائول و دیگران نمی توانند به اصلاحات اساسی دست بزنند.»
کاستروی کوچک از زمان در دست گرفتن قدرت، برای پایان دادن به نیم قرن دشمنی و تحریم تاکنون دوبار به امریکا پیشنهاد مذاکره کرده است. او در سخنرانی خود هم بر موضع خود پافشاری کرد و به این نکته اشاره کرد که پرزیدنت بوش و دولت «خطرناک و دمدمی مزاجش» به زودی از کاخ سفید خارج می شوند. رائول گفت؛ «دولت جدید یا تصمیم می گیرد بر موضع غیرمنطقی و نامشروع و مسخره خود علیه کوبا پافشاری کند، یا شاخه زیتون ما را قبول کند.»
رائول در جبهه اقتصادی نیز به اصلاحات زیادی دست زده است. او واردات انواع و اقسام تلویزیون ها و دی وی دی پلیرهای خارجی را آزاد کرده است و قصد دارد میلیون ها دلار صرف بازسازی هتل ها، سواحل و زمین های گلف کوبا کند.
او همچنین بدهی دولت به کشاورزان بخش خصوصی را پرداخت کرد و قیمت خرید گوشت و شیر از دامداران را افزایش داد. اما برای مردم کوبا که به طور متوسط 12 دلار در ماه درآمد دارند و هنوز با سیستم کوپن و جیره بندی اقلام مورد نیاز خود را تهیه می کنند، اینها گام های کوچکی هستند. رائول در سخنرانی خود به مشکلات اقتصادی و معضل حقوق های اندک هم اشاره کرد و گفت که مشکلات اقتصادی دارد بافت اجتماعی کوبا را نابود می کند. اما او در آخر از مردم خواست تا کمی صبور باشند.