میلوشوویچ 64 ساله که در ژوئن 2001 به دیوان کیفری بینالمللی برای یوگسلاوی سابق در لاهه تحویل داده شده بود، در حالی در سلولش جان باخت که به کابوسی برای قضات این دادگاه مبدل شده بود. با توجه به مشکل قلبی و سکتههای متعددی میلوشوویچ، دادگاه همواره دچار استرس بود که مبادا وی پیش از به نتیجه رسیدن محاکمه جان بسپارد. این تردید تا آنجا پیش رفت که سال گذشته قضات دادگاه پیشنهاد کردند پروندههای جنایات صورت گرفته در کرواسی، بوسنی و کوزوو جداگانه رسیدگی شوند تا زودتر به نتیجه برسند؛ اما هم میلوشوویچ و هم دادستانها با این ایده مخالفت کردند و در نتیجه این ایده به کنار نهاده شد.
بسیاری از دستاندارکاران این محاکمه در این باره میگویند: قضات دیوان از این که مجبور باشند میلوشوویچ را به مرگ محکوم کنند، دچار ترس شدیدی بودند؛ اما بالاخره آنها غیرمستقیم این کار را کردند، چرا که وی بالاخره در جریان محاکمه جان سپرد.
اما کارشناسان حقوقی معتقدند قضات در این باره اشتباههای جدیای مرتکب شدهاند. آنها نباید اجازه میدادند یک فرد بیگانه از او دفاع کند. همچنین آنها نباید با طرح 3 دادخواست در قالب یک پرونده موافقت میکردند و میلوشوویچ را از دیگر متهمان این پرونده جدا نگه میداشتند.
اکنون شهادتها و بسیاری از اسناد پروندهها میلوشوویچ هنوز باقی و در دسترس است و دادستانها میتوانند از آنها برای محاکمه جنایتکاران جنگی دیگر استفاده کنند؛ چرا که بیش از 70 خوانده و متهم در حال حاضر مورد محاکمه در رابطه با جنایات صورت گرفته در یوگسلاوی سابق هستند.
دادستان دادگاه لاهه در این باره میگوید: مرگ اسلوبودان میلوشوویچ، بدبختی بزرگی برای عدالت است و رسیدگی به جرایم دیگر جنایتکاران جنگی را ضروریتر از هر زمان دیگری نشان میدهد.
قتل سیاسی
با این حال، بسیاری از کارشناسان مسائل بینالمللی، دادگاه بینالمللی جنایات جنگی یوگسلاوی و دادگاه لاهه را به ترور وی متهم میکنند و آن را به نوعی قتل سیاسی میدانند.
ژنرال لئونید ایواشوف، معاون رئیس آکادمی علوم ژئوپلتیک و رئیس پیشین اداره همکاری بینالمللی وزارت دفاع روسیه بر تاکید بر این که مرگ میلوشوویچ به شکل عمدی صورت گرفته است در این باره میگوید: این قتل سیاسی به دستور گروههایی مشخص و در پی شکست دادگاه بینالمللی لاهه در دستیابی به مدارک و دلایل لازم برای اثبات اتهامات میلوشوویچ صورت گرفت.
وی بر این باور است که این شکست به هر حال پیمان آتلانتیک شمالی را که در یوگسلاوی دست به عملیات سیاسی زد و به تقسیم آن و ایجاد کشمکشهای قومی و طایفهای پرداخت، محکوم میکند.
همچنین میرجانا، بیوه میلوشوویچ معتقد است مقامات و مسئولان دادگاه بینالمللی لاهه شوهر وی را به قتل رساندهاند. بوریسلاو میلوشوویچ برادر وی نیز با اشاره به این که از زمان درخواست انجام مراقبت پزشکی از میلوشوویچ در روسیه، 4 ماه گذشته است، تاکید میکند مقامات سازمان ملل و مسئولان دادگاه بینالمللی لاهه، با این اجرای این پیشنهاد مخالفت کرده بودند. برادر بزرگتر اسلوبودان دادگاه را به دست داشتن در مرگ برادرش متهم کرد و افزود: دادگاه از این میترسید که میلوشوویچ از بازگشت به لاهه برای ادامه محاکمه خودداری کند.
زدانکو تومانوویچ، وکیل مدافع میلوشوویچ نیز مدعی تلاش برای مسموم ساختن موکل خود در زندان شد. وی در این باره اظهار کرده است که موکلش ترس خود را از مسموم شدن اظهار میکرد.
پولتیکا، بزرگترین روزنامه بلگراد نیز در این باره نوشت: دادگاه بینالمللی جنایات جنگی با وجود تضمینهایی که مقامهای روسیه داده بودند، به میلوشوویچ اجازه نداد برای درمان به مسکو برود، در حالی که یک روز پیش از آن به راموش هارادینای با تعهد سیاسی به پذیرش انتظار برگزاری دادگاهش چنین اجازهای را داده بود.
حتی به نظر میرسد میلوشوویچ پیش از مرگ در نامهای به مسئولان مسکو از تلاش برخی افراد برای مسموم کردن خود خبر داده بود. زدانکو تومانوویچ، مشاور حقوقی اسلوبودان میلوشوویچ در این باره میگوید: میلوشوویچ یک روز پیش از مرگ خود در نامهای به وزارت امور خارجه روسیه نوشته بود قرار است مسموم شود. تومانوویچ، که مشاوره حقوقی وی را در طول جریان دادگاه جنایات جنگی به عهده داشت، تاکید کرده است که دلیل اصلی اجازه ندادن به وی برای سفر درمانی به مسکو، ترس از آن است که بررسیهای دقیق پزشکی مشخص خواهد کرد سلامت وی به صورت سیستماتیک در حال تخریب است. از نظر رئیسجمهور یوگسلاوی سابق فعالیتهای جنایی بسیاری در این نهاد رسوخ کرده و تحت نام سازمان ملل انجام میشود.
با این حال، بسیاری از منتقدان عقیده دارند قاضیان دادگاه نباید اجازه میدادند محاکمه میلوشوویچ به داستانی پایانناپذیر بدل میگشت.
برخی تحلیلگران نیز معتقدند دوستان دیروز قصاب بالکان با فرستادن وی به دنیای دیگر، از افشاگریهایی که وی قرار بود در محاکمه چند ماه آینده خود در دادگاه جنایات جنگی به زبان بیاورد، جلوگیری کردند.
مرگ، مانعی در برابر عدالت
ریچارد دکر، مشاور حقوقی دیدهبان حقوق بشر عقیده دارد این واقعه مانعی برای اجرای عدالت دادگاه لاهه است و روی هم رفته این واقعه ضربهای به قربانیان جنایات صورت گرفته میباشد.
نوام چامسکی، استاد زبانشناسی موسسه فناوری ماساچوست قبلاً در این باره پیشبینی کرده بود که عدالت در این محاکمه اجرا نخواهد شد. به عقیده وی، دادگاه لاهه پس از آن که از جنایات ناتو چشم پوشید، بلافاصله خود را در بالکان بیاعتبار کرد. چامسکی پیش از مرگ میلوشوویچ درباره محاکمه وی گفته بود: منظور این نیست که میلوشوویچ جنایتکار نیست، بلکه محاکمه او را نمیتوان چندان جدی گرفت.
همچنین دیمتری روگوزین، از نمایندگان مجلس روسیه هنگام تسلیم میلوشوویچ به دادگاه لاهه آن را نشانه قدرتنمایی آمریکا دانست که مایل است میلوشوویچ را در لاهه ببیند و به این ترتیب به حملات بهار مشروعیت ببخشد و تجاوز ناتو به یوگسلاوی را توجیه کند.
میلوشوویچ، بیل کلینتون رئیسجمهور سابق آمریکا و تونی بلر نخستوزیر فعلی بریتانیا به عنوان شاهدان خود در دادگاه فرا خوانده بود هر دو از تصمیمسازان اصلی ناتو به هنگام بمباران بلگراد، پایتخت یوگسلاوی در جریان مناقشه سال کوزوو بودند.
نیکو وارکویسر، از مرکز آزادی اسلوبودان میلوشوویچ نیز میگوید: کاملاً روشن است که آنها (غربیها) او را کشتهاند. میلوشوویچ را از بلگراد ربودند و به طور غیر قانونی به استرداد او مبادرت کردند. مقصران واقعی، قاتلها و جنایتکاران در بروکسل و لاهه هستند.
این دادگاه به علت طولانی شدن زمان آن نسبت به دادگاه نورنبرگ پس از جنگ جهانی دوم که یک سال طول کشید، بشدت مورد انتقاد بود و در حالی که تنها چند ماه تا صدور رای دادگاه باقی مانده بود با مرگ میلوشوویچ این پرونده ناتمام ماند. در عین حال صدور رأی در این دادگاه، از لحاظ حقوق بینالملل نیز بسیار حائز اهمیت است؛ چرا که این دومین دادگاه رسیدگی به جنایات جنگی و جرایم علیه بشریت است و از لحاظ ایجاد رویه قضایی در این مورد و استناد دادگاههای بعدی به آن (مانند دادگاه صدام) میتوانست بسیاری مهم و قابل اهمیت باشد.
در حال حاضر، کارشناسان معتقدند مرگ میلوشوویچ باعث خواهد شد دولت مرکزی صربستان درباره تحویل دادن ملاویچ به لاهه دچار تردید شود. در عین حال، مرگ میلوشوویچ در زمان حساسی برای صربستان رخ داد؛ در حالی که کوزوو در حال به دست آوردن استقلال و پیروزی بر صربستان بوده و مونتهنگرو هم برای جدایی از بلگراد، در ماه می همهپرسی برگزار خواهد کرد.
دادگاهی پرهزینه
مرگ ناگهانی میلوشوویچ پرسشهایی را درباره رفتار و عملکرد قضات دادگاه منجر به وجود آورده است. قضاتی که با تصمیمات و عملکرد خود به ایجاد فرایند دادرسی فرسایشی و پرهزینه شدند.
مایکل اشکارف از وکلای سابق وزارت امور خارجه آمریکا و یکی از کارشناسان دیوان کیفری بینالمللی در این باره میگوید: حدود 200 میلیون دلار صرف دادگاه میلوشوویچ شد.
اکنون تاریخ قاضی میلوشوویچ
میلوشوویچ برای ارتکاب بیش از 60 مورد جنایت علیه بشریت از جمله کشتار 8 هزار مسلمان در شهر سربرنیتسا در سال 1995 و دخالت در جنگهای بالکان، در دادگاه جنایتکاران جنگی تحت محاکمه قرار داشت. وی که در دهه 1980 زمانی که پس از مرگ مارشال تیتو، دیکتاتور کمونیست یوگسلاوی که از پس جنگ جهانی دوم حاکم بر این کشور بود، با خلاء قدرتی که به وجود آمده بود، توانست به قدرت برسد.
از جمله اتهاماتی که به وی وارد بود، تصرف سارایوو در سالها 1992 تا 1995، جنگ بوسنی و فاجعه 1995 بود که به کشته شدن 8 هزار مسلمان در منطقه امنی که سازمان ملل در سربرنیتسا اعلام کرد، منجر شد.
قرار بود دیوان بینالمللی کیفری برای یوگسلاوی سابق به مجازات وی رسیدگی کند. این دیوان در سال 1993 برای محاکمه افرادی که مسئول جنایات جنگهای بالکان بودند، از سوی شورای امنیت سازمان ملل ایجاد شد. این دادگاه اولین تجربه محاکمه جنایتکاران جنگی از جنگ جهانی دوم به این سو بود و مدلی برای ایجاد دیوانها و دادگاههای مشابه دیگر، از جمله دیوان کیفری بینالمللی برای رواندا و دیوان دائمی کیفری بینالمللی شد.