علیرضا امیرحاجبی
رویداد یازدهم سپتامبر و حملات پی درپی تروریستی به نیویورک و واشنگتن در ابعاد مختلف جهان تازه وارد شده به هزاره سوم را تحتتاثیر قرار داد. اصطلاح <تحت تاثیر> در اینجا نه تنها به عنوان واکنش های لحظه ای بلکه به مثابه تحولی انسانی و نرم افزاری مورد نظر خواهد بود. عرصه های سیاسی، فرهنگی و اقتصادی پس از این رویداد با نوعی ارتقای ساختاری مواجه شده و به دلایل مختلف و اثبات پذیر جهان را به قبل و بعد از یازدهم سپتامبر تبدیل کرده است.
تلخ و تاثیرگذار
همترازی و منطبق شدن زمان رویداد و تحولات سایبرنتیک و ارتباطی باعث تاثیرگذاری مضاعف این ابررویداد بر حوزه رسانه های ارتباط جمعی شده است. البته در این میان شبهاتی نیز توسط نظریه پردازانی چون ژان بودریار در زمینه ارتباط میان تروریسم و رسانه به وجود آمده که قابل بحث است. به طور مثال وی در زمینه روابط تروریسم با رسانه معتقد است: <لازم نیست که تروریست ها کار زیادی انجام دهند. بسیاری از آنان با یک اقدام کوچک به خانه های خود می روند و مابقی کار را در رسانه ها به پایان می رسانند. تروریست ها مدعی یک هواپیماربایی می شوند اما ایجاد ترس و تبدیل آن به خبر برعهده رسانه ها است.>
البته نوع نگاه این شبه فیلسوف فرانسوی به تحولات جهانی بسیار سینمایی و پر از اشارات استعاری و کنایه آمیز است که به سختی می توان به تحلیل و اثبات آن پرداخت. رویداد یازدهم سپتامبر نه موضوعی است که به توان به تحلیل طنزآمیز آن پرداخت و نه آنچنان ربطی به سینمای هالیوود و فرانسیس کاپولای محبوب بودریار دارد. یازدهم سپتامبر ابررویدادی است که هیچگاه تکرار نخواهد شد حتی اگر حملات مشابه و شدیدتری به آمریکا صورت پذیرد. البته سخنان بودریار در زمینه رسانه و جنگ در آن زمان تازگی نداشت. وی چند سال قبل در زمینه جنگ خلیج فارس نیز نظریات عجیب و غیرقابل اثباتی را اعلام کرده بود مبنی بر اینکه <جنگ خلیج فارس هرگز روی نخواهد داد.> پس از آغاز جنگ نیز بر ایده خود پافشاری کرد که جنگی رخ نداده و این رسانه ها هستند که با نیروهای عراقی به شکل غیرواقعی و مجازی وارد جنگ شده اند.
از جهتی دیگر باید به این نکته اذعان کرد که نظریات بودریار در زمینه فرهنگ رسانه ها در بسیاری از موارد قابل توجه و مفید بوده است اما آسیب وارده و مجروحیت اذهان عمومی در پی حملات 11 سپتامبر آنقدر عمیق بود که اظهارنظرهای رادیکال بودریار یا مایکل مور کارگردان نورسیده آمریکایی با واکنش های شدید کارشناسان رسانه و سیاستمداران اغلب نقاط جهان مواجه شده است.
پیشزمینههای یک تحول رسانهای
اما تحول رسانه ای پیش زمینه ای داشت که در قبل بدان اشاره شد و آن چیزی نبود جز جنگ خلیج فارس یا همان جنگ اول آمریکا برای بیرون راندن قوای متجاوز عراقی از کویت. مارک پاستر استاد دانشگاه کالیفرنیا و یکی از برجسته ترین صاحب نظران فرهنگ رسانه در کتاب <عصر دوم رسانه ها> در زمینه نقش رسانه هایی چون سی ان ان در جنگ خلیج می نویسد: <به نظر من از میان تمامی امور نوظهور در کشمکش آمریکا و عراق جالب ترین مورد مساله انتقال آنی حوادث از محل درگیری به اتاق های نشیمن در آمریکا و سراسر جهان بود. در نخستین روزهای جنگ پیش از آنکه نیروهای نظامی آمریکایی خبرنگاران را تحت نظارت خود درآورند رسانه های گروهی، آمریکایی ها را به انتقال بی سابقه تصاویر و اصواتی میهمان می کردند که مربوط به رویدادهای جبهه جنگ- به همان نحو که روی می داد- بود.>11) وی می افزاید: <به وسیله فناوری های دیداری و شنیداری آنقدر اطلاعات کسب شده بود که احساس اینکه شما در آنجا حضور دارید به بینندگان القا شود و بدون شک تمام آمریکایی ها به رسانه ها چسبیده بودند.>2
پاستر معتقد است که در شیوه اطلاع رسانی مبتنی بر وسایل الکترونیکی با روش های جدید و شگفت آور، زبان و تصویر را تغییر شکل می دهند و هیچ بلاغت واقع گرایانه ای نمی تواند وضعیت ارتباطی جدید را تحت تسلط خود درآورد. وی در پایان کتاب خود می نویسد: <جنگ عراق، جنگی بسیار تکنولوژیک، اطلاعاتی و منطبق بر اصول بهداشتی بود. درست همان طور که در مورد تصویری که از دیدگاه موشک گرفته شده مشاهده کردیم. نمایش تلویزیونی ارتش با قسمت های مختلف روزانه اش درباره حملات متقابل نیروهای تحت محاصره و عملیات موفقیت آمیز میهن دوستانه ضدموشکی با شمارش حملات به جای شمارش اجساد جنگی نمایشی بود که در آن اطلاعات نقش تعیین کننده داشت و از تاثیرگذاری جنگ حمایت می کرد.>
بخش دیگری از مکانیسم رسانه ای عملیات توفان صحرا و جنگ خلیج فارس مشهور به POOL زمینه نظری بحث را به تحول رسانه ای پس از یازدهم سپتامبر نزدیک تر می کند. مکانیسم POOL نوعی اقدام اضطراری است که نهادهای اطلاع رسانی از جمله تلویزیون ها و آژانس های خبری در مواقع بحران از آن بهره می گیرند. به طور کلی مکانیسم POOL مجموعه ای از اطلاعات خبری است که از طریقی به جز خبرنگار یک رسانه تهیه می شود. ریچارد پیل گزارشگر باسابقه اسوشیتدپرس می گوید: <با شروع عملیات توفان صحرا 115 خبرنگار از طریق عربستان عازم منطقه جنگی کویت شدند. خبرنگاران قصد داشتند به روش های مختلف از چنگ مراقبت های پیدا و پنهان ارتش فرار کنند و در اینجا بود که مکانیسم POOL موفقیت آمیز عمل کرد.>33) در چنین مواقعی محدودیت های اطلاع رسانی و انحصاری کردن سفت و سخت خبر در هم می شکند و منابع و نهادهای خبری از سوی سایر نهادهای خبری تغذیه اطلاعاتی می شوند. مکانیسم POOL نوعی مشارکت و پر کردن خلاهای اطلاعاتی است. بعدها این ایده درخشان و تجربی در حوزه های بحرانی چه در آمریکا و چه در سایر نقاط جهان به کمک جامعه جهانی رسانه ای آمد. استفاده از تصاویری که شاید تا قبل از موفقیت این الگو به کار هیچ خبرگزاری و یا شبکه تلویزیونی نمی آمد، رواج یافت.
تحولات به کمک رویدادها میآیند
آغاز انقلاب دیجیتال در رسانه های تصویری از اواخر دهه 80 و دهه 90 نقطه مرکزی ایده های مدیریتی نوین بود. قبل از تحولات دیجیتال، رسانه ها صرفا در قالب و تعریف رسانه های تله ماتیک می گنجیدند. رسانه های تله ماتیک به سیستم هایی گفته می شود که لزوما دارای زیرساخت های کلان و گسترده سخت افزاری، نرم افزاری و مدیریتی هستند. تله ماتیسم نیازمند مدیریت در برنامه ریزی و سازماندهی از یک طرف و هدایت و کنترل از طرف دیگر است. از جمله این رسانه ها می توان به تلویزیون، رادیو و اینک با گسترش روزافزون رسانه ها به تلفن های همراه و دوربین دار اشاره کرد. اما گونه دیگری از رسانه ها که در امر خبررسانی مورد استفاده قرار گرفته رسانه های اتنوترونیک است. مجموعه ای از رسانه ها که احتیاجی به زیرساخت های سخت افزاری و مدیریتی گسترده ندارد. دستگاه هایی چون ویدئو، هندی کم، دوربین های دیجیتال یا همان < > Home Video و دی وی دی از جمله رسانه های انتوترونیک هستند.
11 سپتامبر نقطه اصلی تحول و شکستن قواعد دست و پا گیر خبری و ورود رسمی رسانه های اتنوترونیک به عرصه خبر بود. اولین تصاویر برخورد هواپیمای شماره 11 آمریکن ایرلاین به برج شمالی تجارت جهانی در ساعت 45/8 دقیقه توسط دوربین های هندی کم جهانگردانی ضبط شد که سرگرم دیدار از محوطه برج های دوقلوی تجارت جهانی بودند. این محوطه دیدنی روزانه بیش از 11 هزار نفر توریست را در قلب خود جای می داد و اکثر آنان نیز به انواع دوربین های ساده دیجیتال مجهز بودند. در یکی از تبلیغات ویدئو هندی کم سونی صدایی به مخاطب می گوید: <فیلم زندگی تان را خود بسازید.> همین پیام ظاهرا ساده سطحی برگرفته از الگوی جهان رسانه های اتنوترونیک است. جهان تصاویر غیرحرفه ای توریست هایی که تا چند لحظه دیگر شاهد ابررویداد در میدان صفر خواهند بود.
خبرگزاری اسوشیتدپرس از طریق مشاهده اولین تصاویر رویداد از یک تلویزیون محلی به عکسبرداری از صفحه تلویزیون پرداخته و نخستین خبرهای نوشتاری و تصویری را روی تلکس خبری خود قرار می دهد. چه شخصی اولین تصویر را ضبط کرده است؟ هنوز مشخص نیست. صدها دوربین کوچک در محل حاضر بودند جهانگردان ناخواسته تبدیل به خبرنگار شده بودند.
در چنین وضعیتی شبکه های تلویزیونی و خبرگزاری ها صرفا نقش واسطه مکمل را ایفا می کنند. (intermediatours)
هرج و مرج سامان مییابد
اطلاعات تکمیلی در راه است. از حدود ساعت 29/9 دقیقه صبح یعنی حدود نیم ساعت پس از حمله دوم دوربین های 6 شبکه خبری معتبر در منطقه بحران مستقر و سیل اطلاعات ( ) Flux جاری می شود.44)
طبق آمار رسمی سندیکای رسانه های دیداری آمریکا، شبکه خبری سی ان ان از ساعت 12/9 دقیقه صبح تا ساعت 45/11 دقیقه شب، 21 گزارش تصویری را از منهتن و محوطه حادثه گزارش می کند. اما بی بی سی از همه جلوتر است. این شبکه جهانی بین ساعت 16/9دقیقه صبح و 51/11 دقیقه شب، 23 گزارش تصویری را ارسال می کند.
رکورد تهیه خبر این شبکه هنوز شکسته نشده است. شبکه های سی بی اس و ان بی سی یک پله عقب تر پشت سر بی بی سی هستند. البته این آمار تنها مربوط به روز یازدهم سپتامبر است.
اخبار و گزارشات این 6 شبکه تا دو روز بعد یعنی سیزدهم سپتامبر به شدت ادامه می یابد. دوازدهم سپتامبر، بی بی سی هنوز جلودار است: 344 گزارش در یک روز>
سی بی اس، فاکس نیوز، ای بی سی و ان بی سی به شدت عقب افتاده اند و سی ان ان با 27 گزارش در رتبه دوم است.
خبرگزاری اسوشیتدپرس که مرکز آن در نیویورک است رکورد خبررسانی تلکس را می شکند: 25 خبر فوری، 80 بولتن گزارشی تنها برای یک روز. پهنای باند پایگاه اطلاع رسانی AP به 10 برابر افزایش می یابد و بخش گرافیک این آژانس خبری بیش از 20 طرح گرافیکی از موقعیت برج ها و نحوه برخورد هواپیماها را روی تلکس می گذارد. رادیو AP 52 ساعت گزارش فوری تهیه و ارسال می کند. گروه هوایی شبکه سی ان ان در همان ساعات اولیه حادثه و علی رغم ممنوعیت شدید پرواز توانست اجازه 12 سورتی پرواز را برای ضبط از شهرداری و پلیس نیویورک دریافت کند. این شبکه در سیزدهم سپتامبر تعداد گزارشات خود را افزایش می دهد. 29 گزارش بی بی سی با 3 گزارش کمتر روز سوم را به پایان می رساند.
به غیر از عوامل پشتیبانی فنی و کارمندان این رسانه ها بالغ بر صد خبرنگار برای این شبکه ها مشغول تهیه خبر بوده اند.
رویدادهایی که تبدیل به خبر میشوند
تعدد و کیفیت بالای اخبار ارسالی این پرسش را مطرح می سازد که این تحولات پی درپی که ظرف تنها یک یا چند روز به وقوع پیوسته چه بوده است و آیا ارزش خبر دارند یا خیر؟
برای پاسخ به این سوالات سرخط مهم ترین گزارشات شبکه خبری سی ان ان را به طور خلاصه مرور می کنیم: پس از برخورد دومین هواپیما به برج جنوبی و کمتر شدن ابهام درباره عوامل این حمله و نیز فرو ریختن برج ها تخلیه کاخ سفید در واشنگتن و سازمان ملل در نیویورک آغاز می شود و در پی آن دادگستری و بانک جهانی نیز تخلیه می شود. انتخابات شهری نیویورک به حالت تعلیق درآمده و اسرائیل نیز تمامی دفاتر سیاسی خود را تعطیل می کند.
رودی جولیانی شهردار نیویورک از مردم می خواهد در خانه بمانند. ساعت 12 روز یازدهم سپتامبر فرودگاه های لس آنجلس و سان فرانسیسکو تخلیه می شود. مرز آمریکا با کانادا و مکزیک یک ساعت بعد بسته شده و جورج بوش به مردم قول می دهد سازمان دهندگان این حملات را مجازات کند. در ساعت یک ونیم بعدازظهر اعلام وضعیت قرمز در واشنگتن وحشت مردم را افزایش می دهد.
در ساعت 4 بعدازظهر دیوید انسور خبرنگار سی ان ان در حوزه امنیت ملی طی گزارشی با قاطعیت اعلام می کند که <اسامه بن لادن> به طور مستقیم در این حملات نقش داشته است. 25 دقیقه بعد بورس نیویورک و سازمان معاملات ارزی بسته می شود.
شهرداری نیویورک اعلام می کند که 200 آتش نشان و 78 افسر پلیس در حین امدادرسانی مفقود شده اند. چند ساعت بعد در 45/4 دقیقه عصر مشخص می شود که تمامی این افسران پلیس کشته و حدود صد نفر از آتش نشانان نیز جان خود را از دست داده اند. 30/8 دقیقه شب جورج بوش به طور مستقیم با مردم سخن می گوید.
در اولین ساعت دوازدهم سپتامبر جولیانی شهردار نیویورک تخمین می زند که هزاران نفر در این حملات جان خود را از دست داده اند. بوش این حملات را جنگی اعلام می کند.
سی ان ان گزارش می دهد دو تلفن از اعضای القاعده در زمینه این حملات ردگیری شده است. طالبان از آمریکا درخواست می کند که به افغانستان حمله ای نکند. ساعت 4 بعدازظهر همان روز ناتو اعلام کرد که براساس قوانین این پیمان هر کشور عضو ناتو که مورد حمله قرار بگیرد مانند آن است که سایر کشورهای عضو مورد حمله قرار گرفته اند.
یک ساعت ونیم بعد سی ان ان گزارش می دهد که خانواده یکی از کشته شدگان هواپیمای پنسیلوانیا به نام جرمی گلیک با آنان تماس گرفته است. مضمون پیام وی درگیری مسافران با هواپیماربایان بود. 8 کشور صنعتی قول می دهند که از بانک ها و نهادهای پولی آمریکا حمایت کنند.
روز 13 سپتامبر مدارس نیویورک بازگشایی می شود. اف بی آی سرنخ هایی را از یک آدرس ایمیل به دست می آورد که گویا صاحب آن با حملات در ارتباط بوده. کالین پاول وزیر امور خارجه به طور صریح اسامه بن لادن را رهبر این عملیات اعلام می کند. پاکستان قول همکاری کامل را در این زمینه می دهد. مقامات آلمانی دو نفر مظنون را در هامبورگ دستگیر می کنند.5
محتوا و نحوه خبررسانی شبکه های خبری خود بحث دیگری است که تا به امروز کارشناسان سیاسی و رسانه ای بدان بسیار پرداخته اند. شدت عملکرد رسانه های جهانی صرف نظر از پیام هایشان نشان دهنده ظهور وضعیت جدیدی در خبررسانی بود که در پی رویداد یازده سپتامبر پدیدار گشت و در حمله آمریکا به افغانستان و عراق به ضرباهنگ کندتر و منطقی تری دست یافت. از آن روز تا به حال <اخبار فوری> از جمله مهم ترین و پربیننده ترین بخش های خبری شناخته شد. بدون توجه به جهت گیری های بیهوده سیاسی در زمینه دخالت و یا عدم دخالت دولت ایالات متحده آمریکا که به گمان صاحب این قلم نوعی پارانویای فرهنگی محسوب می شود، 11 سپتامبر روز بزرگ آزمون جامعه اطلاع رسانی جهانی، روز همدردی خبری با قربانیان و اثبات کننده این عقیده بود که دانستن حقی است انسانی و شاهراه عظیم اطلاع رسانی، انتقال دهنده حقوق و وضعیت انسان به وسیله یک انسان است؛ انسانی به نام <خبرنگار.>