فقر یکی از مشکلات بزرگ در جوامع بشری است؛ مشکلی که ظاهری اقتصادی دارد ولی به دنبال خود تبعات منفی اجتماعی را نیز به همراه میآورد و حتی میتواند امنیت کشور را نیز تحت تاثیر قرار دهد. اخیرا نیز سازمان بینالمللی شفافیت در گزارشی اعلام کرد که فقر و فساد اقتصادی رابطه مستقیم با یکدیگر دارند. طبق مطالعات انجام شده توسط این سازمان هر چه میزان فقر در کشوری بیشتر باشد، زمینه مساعدتری برای افزایش فساد اقتصادی در آن کشور وجود دارد و حتی میتوان این رابطه را در جهت مخالف نیز بررسی کرد. به این معنا که در کشورهایی که فساد اقتصادی زیادی دارند زمینه برای افزایش فقر در این کشور فراهم میشود و شمار زیادی از مردم در مشکلات اقتصادی زندگی میکنند. هیوگت لیبلس رئیس سازمان بینالمللی شفافیت در مورد این گزارش میگوید: «فقر و فساد اقتصادی رابطه مستقیم و تنگاتنگی با یکدیگر دارند. هر چه سطح فقر در کشوری بیشتر باشد میزان فساد اقتصادی در آن کشور بیشتر است. در چنین کشورهایی شاخص فساد تا اندازه زیادی تفاوت بین مرگ و زندگی را نشان میدهد زیرا مردم فقیر این کشورها حتی توان تامین هزینه لازم برای پرداخت هزینههای بیمارستان با خرید و استفاده از آب سالم را ندارند.»
وی ادامه داد: «مطالعات سالهای اخیر نشان داده است روند افزایش فساد در کشورهای مختلف جهان در سالهای مختلف ادامه داشته و نکته با اهمیت این است که در کشورهای فقیر این سیر فزاینده با شدت بیشتری انجام شد. هر چه میزان فساد اقتصادی در کشوری بیشتری باشد افراد ساکن در آن کشور با مشکلات بیشتری دست و پنجه نرم میکنند و فضای اقتصادی بهگونهای است که فاصله مردن با بیماریهای مهلک یا حتی مرگ بسیار کم میشود. «مخربترین آثار فقر زمانی آشکار میشود که کودکان را گریبانگیر خود کند. مطالعات سازمان یونیسف نشان میدهد از مجموع کودکانی که در کره زمین زندگی میکنند 27 تا 28 درصد به مشکل نارس بودن یا کمبود وزن دچار هستند که اغلب این افراد در کشورهای جنوب قاره آسیا و جنوب صحرای آفریقا سکونت دارند. نکته با اهمیت این است که ادامه این روند و عدم انجام کارهای مناسب برای ممانعت از بیشتر شدن این مشکل سبب میشود تا برنامههای سازمانملل در مورد کاهش شمار فقرا به نتیجه مطلوب نرسد. این سازمان در نظر داشت تا با استفاده از برنامهای شمار فقرای جهان را کاهش دهد ولی پیشبینی میشود با ادامه این طرح در چند ماه آینده شمار کودکانی که با مشکل فقر دست و پنجه نرم میکنند به بیشتر از 30 میلیون نفر برسد. به گزارش یونیسف روزانه بین 26 هزار و 500 تا 30 هزار نفر از کودکان کره زمین در اثر فقر جان خود را از دست میدهند. یکی دیگر از عواملی که میتواند نشانی از فقر جهانی باشد عدم دسترسی افراد به آب سالم یا برق یا سرپناه است. طبق گزارشهای آخر تا آغاز سال 2007 میلادی 1/1 میلیارد نفر از ساکنان کره زمین به آب سالم و تصفیه شده دسترسی نداشتند و 6/2 میلیارد نفر حتی امکانات اولیه برای برخورداری از آب سالم را هم در اختیار نداشتند. این گروه باید از آبهای روان در کوچهها و غیره استفاده میکردند در حالیکه 1/1میلیارد نفری که ذکر شد در ظاهر آب تصفیهشده مصرف میکردند ولی کیفیت تصفیه بسیار پایین بود و بسیاری از بیماریها را منتقل میکرد. از طرف دیگر دو نفر از سه نفری که به آب سالم دسترسی نداشتند با درآمدی کمتر از دو دلار در هر روز زندگی میکردند و یک نفر از سه نفری که با مشکل آب روبهرو بودند، زیر خط فقر مطلق قرار داشتند. به تعبیر بهتر در سال مورد بررسی 660 میلیون نفر با درآمدی کمتر از دو دلار در روز و 385 میلیون نفر با درآمدی کمتر از یک دلار گذران زندگی میکردند. مطالعات نشان میدهد بیشتر از 85 درصد از20 درصد ثروتمندترین مردم جهان به آب تصفیه شده و لولهکشی دسترسی داشتند در حالیکه تنها 25 درصد از20درصد فقرا از این خدمت اجتماعی برخوردار بودند. در اثر استفاده از آب ناسالم سالانه 8/1 میلیون کودک در سراسر دنیا جان خود را به دلیل بیماری وبا از دست میدهند و 443 میلیون کودک به دلیل بیماریهای مرتبط با استفاده از آب ناسالم نمیتوانند برای چند روز در کلاس درس حضور یابند. شایان ذکر است تقریبا نیمی از مردم کشورهای در حال توسعه از مشکلات ناشی از استفاده آب ناسالم یا آبهایی که به صورت غیر استاندارد تصفیه شده است دچار مشکل میشوند. یکی دیگر از عوامل سازنده فقر در جهان، بیکاری است. این مشکل هماکنون در تمامی نقاط دنیا افزایش یافته ولی در سال گذشته میلادی کشورهای نایورا، لیبریا، زیمبابوه و ترکمنستان رکورددار بیکاری در دنیا بودند. نرخ بیکاری در این کشورها بین 80 تا 90 درصد جمعیت فعال بالاتر از 20 سال بود. طبق این گزارش، نرخ بیکاری در ایران برابر با 15 درصد است و ایران جایگاه 47 را در جهان به خود اختصاص داده است. ایران در میان 181 کشور جهان و در طبقهبندی به ترتیب کاهش نرخ بیکاری رتبه 47 را به خود اختصاص داده است. نرخ بیکاری در کشورهای بحرین و عمان نیز مشابه ایران است و این کشورها هم جایگاه 47 را دارند. کمترین نرخ بیکاری در جهان به کشور آذربایجان اختصاص دارد. این کشور در سال گذشته با نرخ بیکاری 2/1 درصد رکورددار دنیا بود و توانست جایگاه خوبی را به خود اختصاص دهد. در سال گذشته میلادی کشور کویت در میان تمامی کشورهای خاورمیانه کمترین نرخ بیکاری را داشت. نرخ بیکاری در این کشور در سال 2007 میلادی برابر با 20/2 درصد بود و کشور امارات که دومین جایگاه را در منطقه داشت با بیکاری 40/2 درصدی مواجه بود. در سال گذشته نرخ بیکاری در قطر20/3 درصد، در الجزایر 7/15 درصد، در عراق 25 درصد، در لیبی 30 درصد، در یمن 35 درصد و در آمریکا 8/4 درصد بوده است.
شایان ذکر است در ژانویه سال 2008 میلادی نرخ تورم اعلام شده برای ایران برابر با 8/15 درصد بود. در سال گذشته ایران در میان 181 کشور جهان رتبه هفتم دنیا را داشت. بالاترین تورم در جهان در سال گذشته برای کشور زیمبابوه بود و بعد از آن عراق رتبه دوم را داشت. کمترین تورم در دنیا در سال گذشته میلادی به کشور ژاپن اختصاص داشت. در این سال تورم در ژاپن کمتر از یک درصد بود.
گزارش سازمان بینالمللی شفافیت
سازمان بینالمللی شفافیت برای تعیین شاخص فساد اقتصادی، فاکتورهای مختلف اقتصادی و اجتماعی را مورد ارزیابی قرار داده و برآیند این شاخصها موجب ایجاد شاخص فساد شده است. شاخص فساد ارائه شده توسط سازمان بینالمللی شفافیت عددی بین یک تا 10 است. کشورهایی که شاخص کمتری دارند، سطح فساد اقتصادی در آنها بیشتر است و کشورهایی که میزان شاخص آنها به عدد 10 نزدیکتر است، کمترین میزان فساد اقتصادی را دارند. مطالعه نشان میدهد در سال گذشته میلادی میزان شاخص فساد در کشورهای اروپایی کاهش یافته است. به این معنا که وخیمتر شدن اوضاع اقتصادی کشورهای اروپایی به دنبال مشکلات اقتصادی آمریکا سبب شد تا میزان فساد اقتصادی در این کشورها افزایش یابد. طبق گزارش ارائه شده توسط این سازمان شاخص فساد اقتصادی در ایران معادل 3/2 است و این کشور در میان 180 کشور مورد بررسی رتبه 141 را به خود اختصاص داده است. طبق این گزارش، شاخص فساد اقتصادی در کشورهای یمن، کامرون، ایران و فیلیپین با یکدیگر مساوی است و تمامی این کشورها در جایگاه 141 جدول جای گرفتهاند. شاخص فساد اقتصادی در کشورهای قزاقستان و تیمو لسته برابر با 2/2 است و این کشورها بعد از ایران قرار گرفتهاند. جایگاه کشور سوریه در جدول بعد از تیمور لسته است و شاخص فساد اقتصادی در این کشور برابربا 1/2 اعلام شده است. همانطور که پیشتر گفته شد کمتر شدن شاخص و نزدیکتر شدن به عدد یک نشاندهنده بیشتر شدن میزان فساد در کشور است. شاخص فساد در کشور سومالی که آخرین کشور فهرست است معادل یک برآورد شده است. شاخص فساد در کشورهای میانمار و عراق برابر با3/1 است و این دو کشور جایگاه قبلی سومالی را دارند. شاخص فساد در هائیتی 4/1، در افغانستان 5/1 و در سودان، چاد و گینه برابر با 6/1 است. شاخص فساد در کشورهای گینه اکوریتال و جمهوری دموکراتیک کنگو که هر دو جایگاه 171 جدول را به خود اختصاص دادهاند برابر با 7/1 است. شاخص فساد اقتصادی در کشورهای دانمارک، سوئد و نیوزیلند که هر سه رتبه اول را در جدول به خود اختصاص دادهاند برابر با 3/9 برآورد شده است. در جدول شماره یک جایگاه برخی از کشورها از نظر فساد اقتصادی و شاخص فساد آنها را می بینید:
گزارش صندوق بینالمللی پول
صندوق بینالمللی پول در گزارش اخیر خود آماری در مورد درصد افراد زیر خط فقر ارائه داده است. در مرحله اول برای تعیین این آمار تعریفی برای فقر مطلق در نظر گرفته شده است که با تعاریف قبلی یعنی کسب یک دلار در هر روز متفاوت است. تاکنون شنیدهاید خط فقر معادل کسب درآمد کمتر از یک دلار(کمتر از یک هزار تومان) در هر روز است اما با توجه به شرایط کنونی اقتصاد جهانی این تعریف نادرستی است زیرا با کسب این درآمد حتی نیمی از نیازهای حیاتی یک فرد نیز تامین نمیشود و در فاصله زمانی کوتاهی فرد در آستانه مرگ قرار میگیرد. نادرست است. ضمن اینکه معیار خط فقر در کشورهای مختلف با یکدیگر فرق دارد. بر طبق مطالعات انجام شده خط فقر حداقل درآمدی است که با داشتن آن نیازهای اولیه زندگی تامین میشود.
با توجه به این تعریف حداقل درآمدی که برای تامین نیازهای اولیه در کشورهای مختلف مورد نیاز است با یکدیگر تفاوت دارد و شرایط حاکم بر اقتصاد آن کشور میتواند تعیینکننده حداقل درآمد لازم برای ادامه بقا باشد. برای محاسبه خط فقر از روش زیر استفاده میکنیم: در مرحله اول هزینهای که هر فرد برای تامین نیازهای اولیه زندگی خود از جمله خوراک و پوشاک و مسکن نیاز دارد را محاسبه میکنیم. این مبلغ را به روزهای یک ماه یعنی عدد30 تقسیم کنیم حداقل درآمد مورد نیاز برای زندگی محاسبه میشود و این مبلغ به عنوان خط فقر معرفی میشود.
بدون شک این مبلغ تعیین شده برای خط فقر به نرخ تورم در کشور مورد بررسی ارتباط زیادی دارد. هر چه تورم در کشوری بیشتر باشد، مبلغ لازم برای تامین حداقل نیازها بیشتر است و خط فقر عدد بزرگتری خواهد داشت. افرادی که درآمدشان کمتر از این مبلغ باشد در فقر مطلق زندگی میکنند و با انواع بیماریها و مشکلات اقتصادی و اجتماعی دست و پنجه نرم میکنند. به گزارش صندوق بینالمللی پول بیشترین شمار فقرای جهان در قاره آفریقا ساکن هستند و قاره آسیا در رده بعدی قرار دارد. اگرچه به دلیل وجود نظام دقیق ارزیابی و شمارش فقرا به آمارهای ارائه شده توسط کشورهای توسعه یافته و صنعتی بیشتر از کشورهای در حال توسعه یا فقیر میتوان اطمینان داشت. در برخی از کشورهای فقیر یا در حال توسعه به این دلیل که نظام دقیقی برای تعیین شمار فقرا وجود ندارد نرخ فقر پایینتر از میزان واقعی اعلام میشود. بر طبق گزارش ارائه شده توسط صندوق بینالمللی پول در سال جاری میلادی بیشتر سن شمار فقرا در کشورهای زامبیا و زیمبابوه وجود داشته است. در این دو کشور بیشتر از 80 درصد از مردم زیر خط فقر مطلق زندگی میکنند.
در کشور افغانستان بیشتر از 53 درصد از مردم، در کشور عراق، در کشور ایران 40 درصد از مردم، در مالزی 8 درصد مردم و در فرانسه 5/6 درصد از مردم زیر خط فقر زندگی میکنند. شایان ذکر است در این آمارگیری تنها 80 کشور از مجموع 180 کشور جهان مورد ارزیابی قرار گرفتند و کشورهایی که آمارهای خود را به این سازمان اعلام نکردهاند کشورهایی هستند که یا به دلیل بیثباتی سیاسی یا به دلیل مشکلات داخلی آمارهای دقیق نداشتند. یکی از این کشورها عراق است که در جدول ارائه شده توسط صندوق بینالمللی پول آمار آن ارائه نشده است. کشور سومالی هم در این دسته جای گرفته است. کشورهایی که کمترین شمار فقرا را در خود جای دادهاند عبارتند از: بلژیک، بلغارستان و تایوان. نرخ فقر در تایوان معادل 9/0 درصد است و این کشور رکورددار جهان است. کشورهایی از قبیل نروژ، سوئیس و سوئد که در جهان از نظر میزان رفاه و یکپارچگی اقتصادی معروف هستند، هر یک کمتر از 10 درصد فقیر را در خود جای دادهاند. در جدول شماره دو، درصد فقر در برخی از کشورهای جهان را میبینید: