تاجیکستان در دوران اتحاد شوروى یکى از جمهوریهاى ۱۵ گانه این کشور بود که مردم مسلمان آن همانند سایر کشورهاى آسیاى مرکزى برغم محدودیتهاى سیاسى، فرهنگى و دینى، بیش از ۷۰ سال در چارچوب مقررات نظام کمونیستى زیستند. به گزارش ایرنا، مردم تاجیکستان که در دوران اتحاد شوروى هویت فرهنگى و دینى خود را در حد امکان حفظ کرده بودند با فروپاشى شوروى و نظام کمونیستى در سال ۱۹۹۱ میلادى بیرق استقلال را برافراشتند. روسیه در پى اعلام استقلال جمهورى تاجیکستان بعد از جمهورى اسلامى ایران دومین کشورى بود که تاجیکستان مستقل را به رسمیت شناخت و به گشایش سفارت خود در این کشور اقدام کرد.
روسیه در جریان درگیریهاى سیاسى و مسلحانه در تاجیکستان که پس از اعلام استقلال بروز کرد، با استفاده از اهرمهاى نظامى خود در قلمرو این کشور، از نیروهاى موسوم به «جبهه خلق » که در مقابل اتحاد مخالفان دولت شامل احزاب و گروههاى اسلامگرا و دمکرات ها قرار داشت بطور آشکار حمایت مى کرد. تاجیکستان در آن زمان ارتش ملى و همچنین نیروى مرزبانى نداشت و مرزبانان روس در مرزهاى این کشور با افغانستان و چین مستقر بودند و روسیه علاوه بر آن با استقرار واحدهاى لشکر ۲۰۱ در پایگاه نظامى خود در تاجیکستان به پشتیبانى از دولت وقت این کشور پرداخت. کارشناسان سیاسى تاجیک معتقدند که روسیه در پشت صحنه حامى اصلى امامعلى رحمان رئیس جمهورى تاجیکستان بوده و در پیروزى و به قدرت رسیدن وى نقش اساسى داشته است. تشدید درگیریهاى مسلحانه بین نیروهاى دولتى و مخالفان باعث مهاجرت یک میلیون و ۵۰۰ هزار نفر از جمعیت تاجیکستان به کشورهاى دیگر از جمله روسیه شد. در دوران شوروى سابق زبان روسى بعنوان زبان معاشرت و برقرارى ارتباط بین اقوام این جامعه مطرح بود و هر فردى که از ۱۴ جمهورى دیگر اتحاد شوروى به تاجیکستان مى آمد مبلغ این زبان مى شد. افرادى که زبان روسى را مى دانستند در تاجیکستان نیز جایگاه خاصى داشتند و امکان یافتن شغل برایشان آسان تر بود. چنین بنظر مى رسد که آن زمان برخى از موانع و محدودیتها در برابر مردم محلى از سوى نمایندگان اقوام غیر روس که از سایر جماهیر اتحاد شوروى پیشین به تاجیکستان آمده بودند ایجاد شده است زیرا این اقوام در لباس حامیان فرهنگ و زبان روسى از جایگاه خود در این کشور براى تقویت حضور خود تلاش مى کردند. هرچند فروپاشى اتحاد شوروى سابق در ۱۷ سال پیش و اعلام استقلال تاجیکستان برخى از زمینه هاى همکارى این کشور با روسیه را از بین برد ولى روابط دوجانبه آنان را قطع نکرد. تاجیکستان در سالهاى بعد از استقلال با روسیه حدود ۲۰۰ سند همکارى در زمینه هاى مختلف به امضا رساند که در آنها شرایط تازه و چشم انداز روابط تعریف شده است. دو کشور علاوه بر این در چارچوب سازمانهاى منطقه اى مانند سازمان همکارى شانگهاى، جامعه کشورهاى مستقل مشترک المنافع (همسود) و سازمان امنیت دسته جمعى همکارى دارند. مقامات تاجیکستان با اشاره به روابط تنگاتنگ دو کشور همواره روسیه را از شرکاى راهبردى کشورشان مى دانند.
کارشناسان تاجیک دیدار رسمى چهار سال قبل ولادیمیر پوتین رئیس جمهورى سابق روسیه از تاجیکستان را براى تقویت روابط دو جانبه مهم ارزیابى کرده اند.اگرچه در مدت چهار سال گذشته در اجراى برخى از توافقات بدست آمده هیچ پیشرفتى حاصل نشده و بالعکس چندى از آنها از جمله ساخت نیروگاه «راغون » و بازسازى کارخانه آلومینیوم تاجیکستان از سوى شرکت «روس آل » لغو شد ولى در مجموع این سفر براى هر دو کشور حایز اهمیت تلقى شد. در پى این سفر بود که میزان مبادلات تجارى دو کشور رو به افزایش گذاشت و در سال گذشته میلادى به بیش از ۷۰۰ میلیون دلار رسید این در حالى است که چین از همسایگان تاجیکستان که امکان بیشتر صادرات کالا به این کشور را دارد در سال گذشته تنها حدود ۵۰۰ میلیون دلار مبادلات تجارى با این کشور داشته است. برخى از کارشناسان تاجیک معتقدند که سفررسمى شهریور ماه گذشته «دیمیترى مدودف » رئیس جمهورى روسیه به تاجیکستان همزمان با برگزارى اجلاس سران سازمان شانگهاى در دوشنبه نیز در چشم انداز روابط دو کشور تاثیر مثبت خواهد گذاشت. روسیه و چین از کشورهاى اصلى سرمایه گذار در اقتصاد تاجیکستان محسوب مى شوند و علاوه براین روسیه از کشورهاى مهم در پذیرش سیل مهاجران جویاى کار تاجیکستان است. براساس آمارهاى رسمى سالانه بیش از ۵۰۰ هزار و طبق آمارهاى غیررسمى یک میلیون نفر از جمعیت تاجیکستان براى کار کردن به روسیه مى روند. بانک ملى تاجیکستان سالانه میزان درآمد وارده مهاجران تاجیک مشغول کار در روسیه را نزدیک دو میلیارد دلار اعلام کرده که از سقف بودجه سالانه دولت تاجیکستان بیشتر است. روسیه سندى را در زمینه تاسیس پایگاه نظامى با تاجیکستان به امضا رساند و بر پایه توافق دیگر ۳۰۰ میلیون دلار بدهى تاجیکستان را بخشید. به گفته کارشناسان تاجیک، روسیه همزمان با وعده همکارى و سرمایه گذارى دو میلیارد دلارى در بخش انرژى تاجیکستان، مرکز الکترونیک نظارت فضایى معروف به «اوکنو» را صاحب شد. این مرکز که کار نظارت و تحقیق در مورد پرتاب موشکى در منطقه را برعهده دارد در دوران اتحاد شوروى ساخته شده است و هرگز فعالیت دایمى خود را تعطیل نکرده است. «برات یوسفى » از کارشناسان سیاسى تاجیک، حفظ روابط با روسیه را از ضرورتهاى زمانى تاجیکستان خواند و گفت: صرف نظر از برخى بحثهاى موجود، این روابط باید بر اساس اصل همکارى،احترام متقابل و حقوق برابر باشد. وى افزود: روسیه طى چند سال گذشته با امضاى اسناد همکارى با تاجیکستان به اهداف خود در این کشور رسید ولى تاجیکستان هنوز نتوانسته است آن چه را که از روسیه مى خواست دریافت کند. وى گفت: پایگاه نظامى روسیه در تاجیکستان با پایین ترین میزان هزینه اجاره در تاجیکستان فعال است و مرکز تحقیقات موشکى اوکنو نیز با پرداخت ۲۵۰ میلیون دلار در اختیار روسیه قرار گرفته است. وى اجراى توافقنامه دوجانبه با شرکت آلومینیوم روسیه در مورد تکمیل نیروگاه راغون و بازسازى کارخانه آلومینیوم سازى تاجیکستان توسط شرکت روسى « روس آل » را از جمله توقعات طرف تاجیکستان دانست که تاکنون عملى نشدند. یوسفى اضافه کرد: در واقع از دو میلیارد دلار پولى که روسیه در چهار سال قبل با امضاى توافقات براى سرمایه گذارى در بخش صنایع و انرژى تاجیکستان وعده کرده بود میزان ناچیزى به این کشور وارد شده است.
دکتر «محمدى مقیم اف » استاد دانشگاه ملى تاجیکستان نیز مناسبات روسیه با تاجیکستان را یک جانبه و بیشتر به سود روسیه ارزیابى کرد و گفت: بر اساس توافقات بدست آمده که در ابتدا خیلى پر سروصدا بود، روسیه براى مهاجران تاجیک باید حقوق برابر با اتباع خود را وضع مى کرد که این وعده عمل نشده باقى ماند. وى افزود: این حالت در بسیارى از موارد بعلت تکمیل نبودن اسناد به امضا رسیده بین دو کشور بوقوع پیوسته و لازم است در برخى از توافقات قبلى دو کشور تجدیدنظر شود. «شاکرجان حکیم اف » یک کارشناس دیگر مسائل سیاسى گفت: روسیه چه در گذشته و چه امروز هنگام تعیین جایگاه کشورهاى آسیاى مرکزى بیشتر به ازبکستان تکیه مى کند. وى افزود: فقط یک مدت کوتاه زمانى که ازبکستان با آمریکا روابط خوبى داشت و تاشکند پایگاه «خان آباد» در شهر ترمذ واقع در مرز با افغانستان را در اختیار هواپیماهاى نظامى آمریکا گذاشته بود روسیه به سمت تاجیکستان چرخش داشت ولى در حال حاضر مسکو و تاشکند زمینه هاى تازه گسترش روابط را بین خود فراهم کرده اند. وى گفت: بعد از بازگشت ازبکستان به سازمانهاى منطقه اى که روسیه در آنها نفوذ دارد از جمله عضویت این کشور در سازمان همکارى شانگهاى، سازمان همکارى اقتصادى اوراسیا و پیمان امنیت دسته جمعى جامعه کشورهاى مستقل مشترک المنافع (همسود) موقعیت و جایگاه تاجیکستان در نزد مسکو تضعیف شد. در این میان برخى از تحلیلگران تاجیک نیز بر این باورند که روسیه به جز توجه به تاجیکستان و منافع این کشور، راه دیگرى ندارد براى این که در صورت نادیده گرفتن جایگاه تاجیکستان نمى تواند موضع و نفوذش را در آسیاى مرکزى حفظ کند. «سیف الله صفراف »معاون رئیس مرکز تحقیقات راهبردى ریاست جمهورى تاجیکستان نیز گفت: عضویت تاجیکستان در جامعه همسود و سازمان همکارى شانگهاى براى حفظ منافع این کشور کافى است و هرگونه تغییرات و پیشرفتهاى دیگر در روابط سیاسى و اقتصادى به خود این کشور مربوط است. وى افزود: تاجیکستان سیاست درهاى باز را اعلام کرده است و بر پایه آن با همه کشورها روابط همسان و برابر خواهد داشت و روسیه نیز یکى از کشورهایى است که ما آماده همکارى تنگاتنگ و نزدیک با آن هستیم. وى گفت: مشترکات فراوان سیاسى، اقتصادى، فرهنگى و وجود زمینه رفت و آمد آسان به روسیه موجب نزدیکى این کشور به مردم تاجیکستان شده است.
امامعلى رحمان رئیس جمهورى تاجیکستان هم اخیرا در سومین نشست بین المجالس دو کشور گفت: هرچند روابط تاجیکستان و روسیه در سطح بالایى قرار دارد ولى هنوز ظرفیتهاى فراوان براى گسترش و تعمیق روابط و همکاریهاى دوجانبه وجود دارد. وى طرح ساخت نیروگاه سنگتوده ۱ تاجیکستان توسط روسها را که به مرحله نهایى رسیده است از نمونه هاى خوب همکارى سازنده و موثر دو کشور در دوران بعد از استقلال تاجیکستان ذکر کرد و گفت: هم اکنون بیش از ۲۰ درصد مبادلات خارجى تاجیکستان با روسیه انجام مى شود و این میزان رو به افزایش است. وى اضافه کرد: همچنین حدود ۶۰ درصد سرمایه گذارى خارجى انجام شده از سوى جامعه جهانى در تاجیکستان به روسیه تعلق دارد و بخش عمده این سرمایه گذارى طى سال جارى میلادى عملى شده است. رئیس جمهورى تاجیکستان درعین حال سطح همکاریهاى دو کشور در برخى زمینه ها از جمله بخش کشاورزى را ناکافى خواند و گفت:ما تاکنون فقط به تشکیل نمایشگاهها و فروش محصولات این بخش مشغول بودیم و هیچ طرح مهم مشترکى براى بهبود وضعیت کشاورزى تاجیکستان اجرا نشده است. بر اساس آمارهاى رسمى، میزان مبادلات کالا بین روسیه و تاجیکستان در ۹ ماه سال جارى میلادى بیش از ۸۶۴ میلیون دلار بوده که ۸۸ میلیون دلار آن سهم صادرات تاجیکستان به روسیه است.