مهدى تقوى
سیاست آینده کاخ سفید در باره ایران یکى از مهم ترین سؤال هاى انتخابات هفته آتى امریکا است.
همه گروه هاى درگیر در رقابت هاى انتخاباتى به این مسئله مى اندیشند که جانشین آینده جرج دبلیو بوش چه تصمیم و راهبردى در خاورمیانه بویژه مقابل ایران اتخاذ خواهد کرد؟
روشن است در شرایط کنونى وقتى سخن از موضوع ایران در سیاست خارجى امریکا مى شود، همه نگاه ها به سمت برنامه هسته اى مى رود. اگرچه براى آمریکایى ها دیگر جنبه هاى دیپلماسى ایران مانند روابط ایران با جنبش هاى انقلابى یا موضع تهران در بحران عراق و افغانستان نیز مهم است اما بالاترین حساسیت متوجه موضوع هسته اى ایران است. علت این قضیه نیز چندان پنهان نیست. موضوع هسته اى ایران در دوره ریاست جمهورى بوش بویژه دور دوم دولت وى به محور و مدار چالش هاى زمامداران امریکا با جمهورى اسلامى تبدیل شد.
در افکار عمومى امریکا موضوع هسته اى ایران به یکى از معضلات ملال آور تبدیل شده است نخبگان این کشور نیز همواره در اندیشه راهى براى خروج از این بن بست هستند.
بنابراین دور از انتظار نیست که این قضیه در رأس وظایف دولت آینده قرار گیرد.
اتفاق قابل تأمل این است که سران کاخ سفید در فرصت دو ماهه اى که تا ماه ژانویه براى تحویل قدرت به دولت آینده دارند همه تلاش خویش را بکار بسته اند تا پرونده هسته اى ایران را در مسیر دلخواه خویش قرار دهند و مانع از آن شوند که دولت آینده تغییرى جدى در سیاست خصومت آمیز کنونى صورت دهد. ساز وکارى هم که بوش و رایس براى این هدف اندیشیده اند، همان نشست هاى دوره اى گروه (۱+5) است و این که آنها تلاش مى کنند در آخرین روزهاى حیات سیاسى خویش مانع از فروپاشى این الگوى سیاسى شده و رویه گروه (۱+5) در دولت آینده ایالات متحده نیز تداوم یابد. با همین هدف دیپلمات هاى امریکا دور تازه نشست نمایندگان پنج عضو دائم شوراى امنیت و آلمان را در واشنگتن برپا کردند.
این نشست پس از آن برگزار شد که جناح غیرغربى این گروه یعنى روس ها و چینى ها به صورت تلویحى اعلام کردند احتمال تغییر در سیاست شوراى امنیت نسبت به موضوع هسته اى ایران در دور آینده وجود دارد. این بار چینى ها که بر سر معامله تسلیحاتى امریکا با تایوان دچار تنش با بوش شده اند پیام یک تغییر احتمالى در چشم انداز دیپلماسى هسته اى ایران را مخابره کردند. پکن گفت: پیشرفت معنادارى در همکارى هسته اى ایران و آژانس بدست آمده و تهران به خیلى از ابهامات درباره برنامه هسته اى خویش پاسخ داده است.
نشست هسته اى واشنگتن در واقع یکى از آزمون هاى جدى بوش براى بدست آوردن اجماع اعضاى شوراى امنیت بود تا این پنج قدرت را به تصویب فرمول هاى جدید تحریم یا تهدید ایران ترغیب سازد. اما جالب اینجاست که اولین خبر ناکامى این حرکت را خبرگزارى خود امریکا یعنى «آسوشیتدپرس» مخابره کرد! این خبرگزارى از قول دیپلمات هاى وزارت خارجه امریکا اعلام کرد، روسیه و بویژه چین حاضر به همراهى با خواسته امریکا نشده اند.
بدون شک نومحافظه کاران در فرصت دو ماهه آینده که دوره گذار سیاسى در امریکا نام گرفته، نشست هاى هسته اى دیگرى را به صورت دو جانبه و چند جانبه با شرکاى خویش برگزار خواهند کرد اما چنان که خود «شان مک کورمک» سخنگوى وزارت خارجه ایالات متحده اقرار کرده است، این نشست ها هیچ کدام به امید یک نتیجه قطعى برپا نمى شود. در فضاى پر ابهام دوره گذار کاخ سفید عوامل زیادى دست به دست هم داده تا امید هاى جمهوریخواهان براى انتقال سیاست شان در قبال موضوع هسته اى ایران به دولتمردان بعدى روزبه روز کم رنگ تر شود.
شاید یکى از بزرگترین موانع این باشد که خیلى از شرکاى اروپایى بوش از هم اکنون چرخش خویش را به سمت دموکرات ها آغاز کرده اند. همانند داخل امریکا میان دولت هاى اروپایى نیز نوعى شرط بندى نانوشته بر سر برد و باخت «بازها» و «کبوترهاى» کاخ سفید به جریان افتاده است و پیداست که محور اصلى این شرط بندى، سیاست خارجى این دو جناح است. مانیفستى که «اوباما»ى دموکرات ارائه کرده به مذاق حتى نزدیکترین دوستان بوش در اروپا خوش آمده است؛ به گونه اى که حتى گفته مى شود، کسانى مثل سارکوزى در فرانسه و براون در انگلیس نیز جانب اوباما را گرفته اند.
عامل دیگرى که موجب شده همقطاران امریکا در موضوع هسته اى ایران، «سیاست عبور از دوره بوش » را در دستور کار قرار دهند علاقه شدید آنها به تغییر است یعنى همان شعارى که افکارعمومى امریکا به دنبال آن است. به عبارتى همه دولت هاى آن سوى آتلانتیک دریافته اند که جامعه امریکا دیگر خواهان ادامه وضع موجود بویژه در سیاست خاورمیانه اى کاخ سفید نیست و این تغییر طلبى را اوباما با زیرکى در شعارهاى انتخاباتى خود انعکاس داده است.
گذشته از این مسائل نباید نقش عامل مهم دیگرى به نام «زمان» را نیز در این اتفاق نادیده گرفت. از دید بازیگران مسئله هسته اى ایران پنهان نیست که گروه بوش دیگر فرصت طراحى و اجراى یک طرح جدید در مسئله هسته اى ایران را ندارد.
درواقع عامل زمان از چند جهت بازیگران موضوع هسته اى ایران را در تنگنا قرار داده است. یک جنبه از تأثیر این عامل به مهلت زمانى دولت بوش برمى گردد که حدود دو ماه قدرت را در کاخ سفید در دست دارد و براى همه طرف ها محرز شده است که تیم آینده کاخ سفید حاضر نخواهد شد مسیر پراشتباه بوش را در این زمینه تجربه کند. تأثیر دیگر عنصر زمان آنجا است که گردش طولانى موضوع هسته اى ایران در کریدور شوراى امنیت و تسلسل صدور بیانیه ها و قطعنامه هاى بدون نتیجه، اعضاى گروه( 1 + 5) را به این باور رسانده که باید اندیشه اى تازه و راهى نو در قبال ایران گشوده شود. این تز نه تنها از سوى نمایندگان چین و روسیه ارائه مى شود بلکه طرف هایى مثل آلمان نیز به شدت خواهان پیگیرى این روش تازه هستند. «خاویر سولانا» مسئول سیاست خارجى اتحادیه اروپایى و نماینده شوراى امنیت در مذاکره با ایران نیز در آستانه نشست واشنگتن بر اجراى همین روش پافشارى کرد.
بعد از عنصر زمان، عامل مهم تر درباره بن بست هسته اى تیم بوش، به اتفاقاتى مربوط مى شود که در موقعیت حریف اصلى ایران یعنى امریکا پدید آمده است / بحران اقتصادى اخیر همه چیز را به ضرر ساکنان کاخ سفید دگرگون کرد. پیام واحد این رویدادها این است که جایگاه امریکا به عنوان قدرت برتر در جهان تضعیف شده است.
شاید دراین باره بیش از همه، گزارش «مؤسسه تحقیقات بین المللى» شایان توجه باشد که در آن آمده است: بحران اقتصادى به شدت با بازار انرژى پیوند خورده است. از فرصت این بحران حریفان امریکا نیز بهره وافر مى جویند.
در جمعبندى بحران صریح ترین سخن تحلیلگران اروپا این بود که : روس ها در حال حاضر به طور کامل آماده پیش بردن مناقشاتى مانند برنامه هسته اى ایران نیستند و موضع چینى ها هم تفاوت چندانى با طرز فکر روس ها ندارد.