اخیرا «شورای روابط خارجی» که از با نفوذترین نهادهای مطالعاتی در آمریکا در خصوص آینده نگری در سیاست خارجی این کشور است،اقدام به تهیه گزارشی در رابطه با سیاست واشنگتن در قاره آفریقا کرد. چندی پیش برای معرفی این گزارش،جلسهای در واشنگتن با حضور «آنتونی لایک»، مشاور امنیتی پرزیدنت بیل اسبق ایالت نیوجرسی (رؤسای موریسون (مدیران این پروژه) برگزار شد. (1)
در پیش آمدن این گزارش که توسط گروهی از پژوهشگران تهیه شده است، به جوانب گوناگون اهمیت روز افزون این قاره برای آمریکا اشاره میشود. برای مثال، تا سال 2010، منطقه جنوبی صحرای آفریقا به صورت یکی از منابع مهم تامین نفت و گاز برای آمریکا در خواهد آمد و تا یک دهه دیگر، تقریبا 15 درصد از نفت وارداتی این کشور را تامین خواهد کرد. به همین دلیل، این قاره در حال حاضر صحنه یکی از شدیدترین رقابتها میان ایالات متحده، اروپا، هندوستان، مالزی، کره شمالی، و چین است. (2) بر اساس این گزارش، عدم دسترسی به امکانات بهداشتی، آموزشی و فرهنگی، درآمدهای نازل، حکومتهای فاسد و ناکارا، و در کل، فقر مطلق و تقریبا همه گیر بهترین موقعتیت را برای رشد تمایلات تروریستی میان آفریقائیان بوجود آورده است. مدتها قبل از 11 سپتامبر 2001، القاعده سفارتخانه های آمریکا در کنیا و تانزانیا را هدف قرار داد (1998).
بر اساس مندرجات این گزارش، مدارکی در دست است که از تروریستگیری» در آفریقا برای مبارزه در عراق و افغانستان خبر میدهد.
از سوی دیگر، دو سال پس از فاجعه «دارفور» بیش از 2 میلیون انسان خانه و کاشانه خود را از دست میدهند و محتاج توجه عاج جامعه بین الملل می شوند. (3) گرچه نیروهای آفریقایی حافظ صلح به اکثر درگیریهای این قاره گسیل شده اند، اما این ملل با وجود توانایی نسبی همچنان نیازمند حمایتهای مالی بیشتری هستند.
و بالاخره، آفریقا خاستگاه و مهمترین حامل ویروس ایدز است که رفته رفته به صورت مهمترین عامل جلوگیری از پاگیری اقتصادها و حکومت های پایدار در این قاره در میاید. در اهمیت این مطلب همین بس که این اولین بار بود که یک موضوع بهداشتی «تهدید کننده صلح و امنیت بین المللی» قلمداد میشد. در سال 2003 نیز کشورهای صنعتی متعهد شدند «ظرف 5 سال آینده 5 میلیارد دلار» صرف مبارزه با آن کنند. «آنتونی لیک» استاد علوم سیاسی دانشگاه «جورج تارون»، «منطقه جنوبی صحرای آفریقا» را حوزه مورد نظر گزارش اعلام کرد. او در گزارش خود تاکید کرد که سیاست خارجی ایالات متحده در این ناحیه از آفریقا کم و بیش محدود به تامین ضرورتهای مورد نیاز عملیات انسان دوستانه است. به گفته لیک این درست همان چیزی است که این گزارش از آن به عنوان نقطه ضعف سیاست خارجی آمریکا در این بخش قاره نام میبرد.
تهیه کنندگان این سند در عین تاکید بر ضرورت و پسندیده بودن این گرایشها معتقدند این سیاست باید پاسخگوی ملاحظات وسیعتر باشد. به عقیده آنها «در دنیایی که فرصتهای اقتصادی، تهدیدات امنیتی» امراض حتی حمایت از مردم سالاری مرزی نمی شناسد، سیاستی که تنها مبتنی بر ملاحظات بشر دوستانه است نه منافع آمریکا را تامین میکند، نه منافع آفریقارا. برای مثال، «آمریکا در خارطوم (پایتخت سودان) سفارت ندارد. بعلاوه، در شمال نیجریه که بیش از هر کشور دیگری در آفریقا سکنه مسلمان دارد (بالغ بر 60 میلیون نفر)، و در حاشیه ساحل مومباسا در کنیا اساسا خبری از نمایندگیهای سیاسی آمریکا نیست. به گفته لیک، گروه کاری تهیه کننده این گزارش برای تصحیح جهت گیری سیاست خارجی آمریکا در قبال آفریقا شش توصیه را مد نظر قرار داده است. اقدام به یکپارچگی کشورهای آفریقایی در اقتصاد جهانی، منزوی کردن حکومت سودان، توجه هر چه بیشتر به سواحل غربی نفت خیز قاره، جلوگیری از توسعه تروریسم و مناطق تروریست پرور، عملی کردن اقدامات لازمه برای منع گسترش اپیدمی ایدز و افزایش کمکهای مالی، متوازن با تعهدات «جورج بوش» این توصیه ها را تشکیل میدهند. در ادامه، وی با تاکید بر اینکه چالشهای حاصل از دخالتهای گسترده چین در آفریقا برای سیاست خارجی آمریکا «فعلا و تا آینده قابل پیشبینی در حد رقابتهای صلح آمیز» طبقهبندی میشود، به نگرشهای اولیه پکن به این قاره که اساسا نگرشی «سیاسی» بود. اشاره کرد. با توجه به سنخیت مشترک «جهان سومی بود» چین و این کشورها، و بویژه با توجه به اینکه چین، برخلاف غربیها هیچگاه سابقه استعماری در این قاره نداشته، از ابتدا مانعی جهت برقراری روابط سیاسی میان پکن و این کشورها وجود نداشته است. در عین حال چین که بدنبال کسب رای اکثریت اعضای مجمع عمومی سازمان ملل متحد برای «جایگزینی نهایی» خود به جای تایوان بود، بطور مداوم بر افزایش حوزه مشارکتهای خود با این کشورها افزود. گفتنی است که کشورهای در حکال توسعه با کمتر توسعه یافته، چین را «تنها کشور جهان سومی عضو ثابت شورای امنیت» میدانند.
افزون بر این،، پکن به جرأت برجستهترین عضو «گروه 77» است که در واقع بیش از 130 کشور جهان سومی در ان عضویت دارند. فعالیت این، گروه عمدتاً بر تعیین جهتگیریهای مشترک میان اعضا در خصوص «جهانی شدن»، روابط شمال با جنوب و همکاریهای جنوب با جنوب، متمرکز است.
در گردهمایی چین و آفریقا» در سال 2000 (که هر سه سال یکبار تشکیل میشود)، پکن «قروض 31 کشور آفریقایی به مبلغ 3/1 میلیارد دلار را بخشید و تعهد نمود تا درعین افزایش تدریجی کمکهای اقتصادی به این کشورها، میزان مشارکت خود را در عملیات حفاظت از صلح سازمان ملل در این قاره ارتقا دهد. خانم کریستین تا دو ویتمن، عمده توجه خود را معطوف افریقا و ایدز کرد. این بیماری در مدتی کوتاه میلیونها نفر را مبتلا به ویروس اچ آی.وی کرد که «اکثریت آنها در شرق و جنوب آفریقا» متمرکزند. در این مدت کوتاه، 25 سال از عمر متوسط در افریقا کاسته شده است.»
او در ادامه گفت: « 26 میلیون از بیش از 40 میلیون انسان حامل ویروس اچ.ای.وی آفریقاییاند و تا به حال بیش از 25 میلیون نفر در این قاره جان خود را بدلیل ابتلای به آن از دست دادهاند.» اما واقعیت تلخ این است که بدلیل کمبود، و یا «نبود» امکانات بهداشتی، تخمین زده می شود که تنها 10 درصد از مبتلایان به این ویروس شناسایی شدهاند.
«اگرچه در حال حاضر رقمی در حدود 3/8 میلیارد دلار در دنیا و بخصوص در آفریقا، صرف مبارزه با ایدز میشود، اما تخمینها نشان میدهند که ادامه مبارزه تنها برای سال 2006 محتاج 15 میلیارد دلار است.»