کریستوفر جى. بورگن
مترجم: حمیدرضا جاویدزاده / مدرس حقوق بینالملل
زمان چندانى تا روز استقلال کوزوو نمانده است. نزدیک یک سال پس از اعلام استقلال این سرزمین ، اوضاع سیاسى بالکان ملتهب است. در روزهاى اخیر اتفاقات تازه اى در صحنه بالکان رخ داد که نگرانى درباره اوضاع این منطقه را شدت بخشید. از یک سو رهبران این جمهورى همچنان پروژه جدایى از بلگراد را با جدیت در سازمان ملل پى مى گیرند و از سوى دیگر سران صربستان با تکیه بر حمایت مسکو براى به هم زدن برنامه استقلال این ناحیه مى کوشند.
از فوریه ،۲۰۰۸ که مجلس کوزوو استقلال این ناحیه را از صربستان اعلام کرد، هیچ یک از قدرت هاى دخیل در بالکان انعطافى در مواضع خویش نشان نداده اند؛ امریکا به اتفاق شمارى از کشورهاى اروپایى بر ایجاد کشورى جدید در جغرافیاى شرق اروپا اصرار دارند و روسیه نیز حق وتو خویش در شوراى امنیت را با تمام قدرت به نفع صرب ها وارد بازى کرده است.
آنچه مسلم است مناقشه کوزوو یکى از سرفصل هاى نزاع جدید روسیه و غرب است؛ نزاعى که آغاز سال ۲۰۰۸ از جدایى کوزوو شروع شد و تا ماجراى سپر موشکى و جنگ در قفقاز ادامه یافت. درست است که مقاومت روس ها تا حدى پروژه استقلال این سرزمین را به تأخیر انداخته است اما در این مناقشه همچنان رهبران پریشتینا دست برتر دارند به این دلیل که اولین طراح پروژه استقلال کوزوو ، خود سازمان ملل است. اعطاى جایزه صلح نوبل به طراح استقلال کوزوو، مارتى آهتیسارى در ماه گذشته مؤید همین ادعا است.
معضلى چندسویه
مناقشه کوزوو همچنان به عنوان یک مناقشه چند وجهى میان قدرت هاى بزرگ از یک سو و سازمان ملل از سوى دیگر مطرح است. همه امید رهبران مسلمان پریشتینا این بود که این جمهورى نیز همان مسیر استقلال جمهورى هاى فدراسیون یوگسلاوى و شوروى سابق را طى کند اما تقدیر سیاسى خلاف آرزوى دیرین آنها عمل کرد. حامیان بین المللى استقلال کوزوو براى فرونشاندن خشم صرب ها گفته اند که کوزوو آخرین حلقه از فرایند استقلال طلبى خواهد بود اما ناظران بالکان معتقدند که خاکستر جنگ هاى قومى دیگر ایالت ها و جمهورى هاى بالکان هنوز داغ است.
کوزوو در زمان جمهورى فدرال سوسیالیستى یوگسلاوى سابق، یکى از استان هاى مستقل جمهورى صربستان بود و ترکیب قومى آن را اکثریت آلبانى تبارها و اقلیت صرب ها تشکیل مى دهد. در سال ،۱۹۸۹ اسلوبودان میلوشوویچ به استقلال ویژه کوزوو پایان داد. در سال هاى ۱۹۹۱و ۱۹۹۲ چهار جمهورى از شش جمهورى فدرال سوسیالیستى یوگسلاوى سابق یعنى اسلوونى، کرواسى، مقدونیه و بوسنى اعلام استقلال کردند و ،۲۰۰۶ مونته نگرو بر اساس قانون صربستان- مونته نگرو، اعلام استقلال کرد به این صورت، شور حرکت استقلال طلبانه باز هم در کالبد جنبش هاى پریشتینا دمیده شد و به دنبال آن در ،۱۹۹۸ دولت صربستان با کمک ارتش و پلیس در منطقه کوزوو به سرکوب نظامى استقلال طلبان مبادرت کرد. سرانجام این کشمکش، به مداخله نظامى ناتو منجر شد تا دولت صربستان را به عقب کشاندن نیروهاى نظامى اش از منطقه کوزوو وادارد.
مداخله نیروهاى بین الملل مسیر سرنوشت کوزوو را تغییر داد و پس از این حیات حقوقى این ایالت مسلمان نشین در اختیار سازمان ملل قرار گرفت. این سازمان نیز با تصویب قطعنامه ۱۲۴۴ سال ۱۹۹۹ به مدت ۹ سال اداره کوزوو را برعهده گرفت / نوامبر ،۲۰۰۵ دبیر کل سازمان ملل، «مارتى آهتیسارى» فرستاده ویژه سازمان ملل در کوزوو مارس سال گذشته طرح استقلال این سرزمین را ارائه داد که به «طرح آهتیسارى» معروف شد. در این طرح مسئله استقلال کوزوو، پس از یک دوره نظارت بین المللى پیش بینى گردید. صربستان این طرح را رد ولى رهبر آلبانى تبارهاى کوزوو از آن حمایت کرد.اتحادیه اروپا، روسیه و امریکا(تروئیکا) در تلاش براى از سرگیرى فرایند میانجیگرى و در فاصله زمانى بین آگوست تا دسامبر ،۲۰۰۷ بر مذاکرات صربستان و مردم آلبانى تبار کوزوو نظارت کرد.۱۰ دسامبر ،۲۰۰۷ تروئیکا در گزارشى به دبیر کل سازمان ملل اعلام کرد: «طرفین نمى توانند در مورد وضعیت نهایى کوزوو به توافق برسند / پس از اعلام شکست مذاکرات توسط تروئیکا، کشورهاى صربستان، روسیه، یونان، رومانى، مولداوى، اسلواکى و اسپانیا و قبرس که خود در داخل به نوعى با چالش جدایى طلبى رو به رو هستند ادعا کردند که جدایى کوزوو و یا شناسایى آن، نقض قواعد حقوق بین الملل خواهد بود. اما امریکا، فرانسه، ایتالیا و بسیارى از کشورهاى اتحادیه اروپا از استقلال کوزوو حمایت کردند.»
سرانجام در فوریه امسال ، پارلمان کوزوو در حرکتى تاریخى با صدور بیانیه اى استقلال تولد صد و یکمین کشور را در جغرافیاى جهانى به ثبت رساند. تاکنون ۱۷ کشور رسماً استقلال کوزوو را به رسمیت شناخته و ۱۳ کشور دیگر در شرف به رسمیت شناختن آن هستند.۱۸ کشور اعلام کرده اند که جدایى را به رسمیت نمى شناسند و ۱۲ کشور درخواست نموده اند مذاکرات بیشترى انجام شود. 29 کشور هم مواضع مشخصى ندارند.
ابعاد حقوقى یک مناقشه سیاسى
بنابراین در ارزیابى رویدادها و کشمکش هاى تازه بالکان و کوزوو قطعنامه شوراى امنیت سازمان ملل ( قطعنامه ۱۲۴۴ که پس از مداخله ناتو، تصویب شد) از اهمیت شایانى برخوردار است / بررسى این قطعنامه و قواعد حقوق بین الملل حاکم بر حق تعیین سرنوشت نشان مى دهد با آنکه استقلال کوزوو از سوى کشورهاى مختلف به رسمیت شناخته شده اما این قضیه ماهیت پیچیده و مبهمى دارد. همچنین بررسى سرگذشت کوزو از این واقعیت مهم سیاست بین الملل پرده برمى دارد و آن این که چگونه منافع سیاسى کشورها، اجراى حقوق بین الملل را به طرق مختلف تحت تأثیر قرار مى دهد.
بندهاى اجرایى قطعنامه شماره ۱۲۴۴ چارچوبى براى حل و فصل وضعیت حقوقى کوزوو و بر چند محور اساسى مبتنى است : توقف کلیه فعالیت هاى نظامى و شبه نظامى طرفین درگیرى و آغاز خلع سلاح گروه هاى مسلح (بند هاى ۳ و ۱۵)، استقرار ناظران غیر نظامى بین المللى تحت نظر سازمان ملل براى کمک به اداره موقت کوزوو (بند هاى ۵ و ۱۱)، آغاز کمک هاى مادى بین المللى به کوزوو و ارائه گزارش هاى ادوارى در مورد روند پیشرفت اجراى مفاد قطعنامه. مناقشه انگیزترین بند مربوط به استقلال کوزوو در مقدمه قطعنامه آمده که در آن با قید «تعهد کلیه کشورهاى عضو نسبت به حاکمیت و تمامیت ارضى جمهورى فدرال یوگسلاوى» پروسه خودمختارى این سرزمین را تأیید مى کند.
با توسل به همین ماده مبهم است که روسیه و صربستان بزرگترین کشمکش حقوقى را علیه حامیان کوزوو به راه انداخته اند. آنها با استناد به نحوه نگارش و پردازش عبارت این مقدمه استدلال کرده اند که قطعنامه شماره ،۱۲۴۴ جدایى کوزوو را بدون موافقت صربستان تجویز نمى کند. اتحادیه اروپا معتقد است که قطعنامه شماره ۱۲۴۴ مانعى براى استقلال کوزوو نیست و نتیجه مذاکرات نهایى درباره وضعیت کوزوو را از قبل تعیین نکرده است. اما واقعیت این است که قطعنامه شماره ۱۲۴۴ جدایى کوزوو را تجویز یا منع نکرده است و از اسناد حقوقى چنین پیداست که خودمختارى واقعى به وضعیت موقت کوزوو مربوط است.تنها اشکال عمده این است که این سند در مورد چگونگى شکل وضعیت نهایى کوزوو ساکت است.
جالب اینجا است که یکى از مباحث مناقشه انگیز در بحث استقلال کوزوو این است که آیا آلبانى تبارهاى کوزوو «ملت» هستند یا نه؟ ادامه دارد...