بنفشه غلامى
امریکا مى گوید هیچ نگرانى از ورود رقیب سنتى (روسیه) به حیاط خلوت اش (امریکاى لاتین) به دل راه نمى دهد. روسیه نیز تأکید کرده است عزیمت رئیس جمهور این کشور (مدودف) به امریکاى لاتین به منظور تقابل و یا تهدید امریکا نیست. با این حال وقتى تور تاریخى «دیمیترى مدودف» رئیس جمهورى روسیه به امریکاى لاتین آغاز شد، اکثر ناظران امریکاى لاتین از دگرگونى مهم در افق سیاسى این منطقه سخن گفتند.
مدودف در این سفر یک هفته اى به ۴ کشور بزرگ امریکاى لاتین یعنى پرو، برزیل، ونزوئلا و کوبا رفت. ترتیب سفرهاى او به گونه اى بود که در هر مرحله یک گام به مرزهاى امریکا نزدیک تر مى شد تا زنگ هشدارها را بلندتر براى رئیس جمهور جدید امریکا به صدا درآورد. بسیارى از تحلیلگران رسانه هاى ایالات متحده نیز این حرکت مدودف را به عنوان تغییر تازه در معادله سیاسى قدرت ها تعبیر کردند، تغییرى که نشانه اى واضح از جنگ سردى به همراه دارد که به پندار آنان شروع آن در جنگ اوستیا رقم خورد و تداوم آن با استقرار پایگاه هاى موشکى در اروپا و امریکاى لاتین تکمیل مى شود. در مرحله آغازین این جنگ سرد جدید امریکایى که هنوز هم تحت رهبرى بوش قرار دارد، با حمله گرجستان به اوستیا وارد قلمروى قدیمى شوروى سابق شد؛ جایى که روسیه هنوز هم تعلق خاطرى عمیق به آن دارد. بوش با این اقدام در نظر داشت در کنار نصب سامانه موشکى خود در اروپاى شرقى، با تقویت دولت هاى مخالف مسکو، فرصت واکنش هاى احتمالى را از کرملین بگیرد. در مقابل اما حوادث برخلاف محاسبه کاخ سفید پیش رفت تا حدى که اکنون مدودف در آخرین روزهاى زمامدارى بوش وارد حیاط خلوت امریکا شده ، تا به رئیس جمهور جدید امریکا گوشزد کند که اگر سپر موشکى بوش در اروپا نصب شود، روسیه نیز مى تواند یکبار دیگر دوره رویارویى هسته اى خروشچف و کندى در دهه ۶۰ را تکرار کند. در آن رویارویى تاریخى که به «بحران موشکى کوبا» معروف است، شوروى در واکنش به استقرار هواپیماهاى بمب افکن امریکا در نزدیکى شوروى، موشک هاى دوربرد خود را در خاک کوبا مستقر کرد. این کار باعث خشم و نگرانى امریکا شد. اما در نهایت کندى - که امروز اوباما را با او مقایسه مى کنند - مجبور شد دستور دهد هواپیماهاى نظامى این کشور پایگاه هاى خود را در اروپا ترک کنند و به امریکا بازگردند تا شوروى نیز موشک هاى دوربرد خود را عقب براند. این واقعه اى است که مى تواند در قبال نصب سامانه موشکى امریکا در اروپا تکرار شود. با این تفاوت که این بار روسیه خواهد توانست پایگاه هاى قدرتمند بیشترى در امریکاى لاتین احداث کند.
اگرچه ممکن است کوبا تحت رهبرى رائول کاسترو، شور و حال زمان فیدل را نداشته باشد اما در مقابل، چاوز، ونزوئلا را تبدیل به کوباى دهه ۶۰ کرده است. او در طول سالیان ریاست جمهورى خود در کاراکاس، آغوش باز براى روسیه داشته است. سیاست آغوش باز را اغلب کشورهاى چپگراى امریکاى لاتین مقابل کرملین پیش گرفته اند.
رهبران چپگراى امریکاى لاتین از دهه ۹۰ که امپراتورى چپ فروپاشید به عنوان دهه از دست رفته تعبیر کرده اند. زیرا با فروپاشى شوروى سابق، جناح چپ امریکاى لاتین درگیر بحران و تنش هاى بسیارى شد که اسباب نارضایتى مردم آنها را فراهم آورد. اما بازگشت دوباره روس ها امید را به اردوى چپ قاره امریکا بازگردانده است. روسیه نیز با این رویکرد احساس مى کند که شرایط فعلى نیز بهترین زمان براى گسترش نفوذ جهانى است کرملین کمترین آسیب را از پیامد بحران اقتصادى دیده است. اقتصاد امروز مسکو خواهد توانست خواسته هاى امریکاى لاتین ضعیف را برآورده سازد. یکى از این کشورها نیکاراگوئه است / روسیه و نیکاراگوئه خاطرات تاریخى دارند. این کشور پس از روى کار آمدن ساندنیست ها به رهبرى دانیل اورتگا زیر چتر حمایت روسیه قرار گرفت که در طول دهه ۸۰ بیشترین کمک هاى نظامى را به آنها کرد. حال دانیل اورتگا دوباره روى کار آمده و طبیعى است که خواستار کمک ها و حمایت هاى روسیه شود و روسیه نیز بخواهد دوران طلایى دوستى گذشته زنده شود. چندى پیش یک هیأت روسى به ماناگوئه رفت تا پیشنهاد ساخت کانال جدیدى را به آنها بدهد که مى تواند با کانال پاناما برابرى کند. روسیه همچنین توانست پایگاه هوایى «پاشتیو» را که خود در ایام گذشته براى نیکاراگوئه بنا کرده بود، بازسازى کند. ونزوئلا که از مقاصد مهم مدودف در این تور تاریخى است در شرایط کنونى نیز یکى از بزرگ ترین مشترى هاى تسلیحاتى روسیه است. کاراکاس از سال ۲۰۰۵ به این سو ۴/۴ میلیارد دلار تسلیحات نظامى مختلف از روسیه خریدارى کرده است. ونزوئلا همچنین خواهان احداث نیروگاه هاى اتمى است.
روسیه و ونزوئلا بزودى رزمایش مشترکى را برگزار خواهند کرد. این رزمایش یکى از نمادهاى جبهه ضدامریکایى است که مدتى به دلیل بحرانى بودن شرایط روسیه و امریکا در زمان حمله گرجستان به اوستیا به تعویق افتاد.
برزیل دیگر کشور امریکاى لاتین است که اهمیتى ویژه براى روسیه دارد. این کشور در رابطه خود با امریکا و روسیه از سیاستى دوجانبه پیروى مى کند. به این ترتیب که در عین داشتن روابط گرم با امریکا دوستى خود با روسیه را نیز حفظ کرده است. برزیل در سال هاى اخیر در کنار ونزوئلا یکى از بزرگترین مشترى هاى تسلیحات نظامى روسیه بوده است. در سفر هفته گذشته مدودف به برزیل لولا داسیلوا رهبر چپگراى برزیل قراردادى ۳۰۰ میلیون دلارى براى خرید ۱۲ هلى کوپتر نظامى با مدودف امضا کرد. قراردادهاى نفتى نیز از دیگر معاهداتى بودند که بین دو کشور بسته شده است. مطابق این توافقنامه ها روسیه خواهد توانست بزودى تجهیزات امپراتورى نفتى خود «گاز پروم» را براى اکتشاف نفت در برزیل راهى این کشور کند. روسیه امیدوار است با این قراردادها بتواند جایى محکم تر از امریکا در برزیل پیدا کند.
کوبا سومین و مهمترین حلقه از متحدان مسکو از کشورى که روسیه سال ها حضور اقتدارآمیزى در آن داشته است و هنوز پایگاه مردمى خوبى در این کشور دارد، است. هاوانا تا پیش از فروپاشى شوروى از کمک هاى بى دریغ دوستان خود در کرملین برخوردار بود، اما سقوط شوروى ضربه مهلکى بر پیکر آن وارد آورد. این کشور هرچند در بسیارى از زمینه ها به خودکفایى رسید اما بدون کمک هاى شوروى ممکن بود در برابر تحریم امریکا از پا درآید. تدابیر فیدل مانع از این امر شد. او که در کنار هوش سیاسى خود، از شم اقتصادى خوبى برخوردار است بلافاصله بر روى صنعت توریسم خود سرمایه گذارى کرد و خیلى زود از آن نتیجه گرفت. البته از ۲سال پیش به این سو که بیمارى فیدل بشدت عود کرده شرایط کوبا قدرى تغییر کرده است. رائول، برادر فیدل که به جاى او سکان هدایت کوبا را در اختیار دارد سیاست هایى نسبتاً متفاوت با فیدل در پیش گرفته است. غربى ها امیدوارند رائول در سیاست خود مقابل روسیه نیز کاملاً متفاوت از برادرش باشد. اما پوتین و مدودف تصورى خلاف این دارند. آنها در حالى که قرار است رائول کاسترو ماه آینده به کشورشان سفر کند، کوبا را شریک کلیدى خود در امریکاى لاتین مى دانند. در همین راستا قرار است شرکت هاى نفتى روسى با مأموریت ایجاد زیرساخت هاى نفتى در آب هاى عمیق خلیج مکزیک وارد کوبا شوند. البته علاوه بر سه کشور عمده امریکاى لاتین کشورهاى دیگرى هم هستند که روسیه طرح ایجاد پایگاه خود در سرزمین آنها را ریخته است. کشورهایى که به دلیل نارضایتى از سیاست هاى امریکا خواهان ارتباط با رقیب او یعنى روسیه و یا چین هستند یکى از این کشورها بولیوى است که از درگیرى هاى داخلى بین طبقه فقرا و جناح آریستوکرات هاى غربگرا رنج مى برد. اکوادور نیز از علاقه مندان روسیه در منطقه به حساب مى آید. رئیس جمهور این کشور از زمانى که سوسیالیست ها بر آن حکومت مى کنند خواهان روابط تنگاتنگى با مسکو شده است.
همه این شواهد گویاى آن است که روسیه یکبار دیگر براى فتح قلمرو قدیمى خود خیز برداشته است. ظهور دولت هاى چپگرا، در امریکاى لاتین عرصه اى تازه در جغرافیاى سیاسى جهانى براى روس ها گشوده است. تردید نباید داشت در آینده اى که مى تواند زیاد دور نباشد، هم پیمانى امروز روسیه و امریکاى لاتین آثار و پیامدهاى عمیقى را در سیاست هاى ایالات متحده نمایان خواهد ساخت.