بسیاری از تحلیلگران سیاسی میپنداشتند که با انتخاب محمود احمدی نژاد به عنوان ششمین رئیس جمهوری اسلامی ایران، پس از گذشت 27 سال برای نخستین بار در ایران پس از انقلاب حاکمیت یکپارچه شکل میگیرد.حاکمیت یکپارچه یا به تعبیر ساده تر همسو بودن ارکان حکومت تا پیش از تشکیل دولت برآمده از نهمین دوره انتخابات ریاست جمهوری در تاریخ سیاسی ایران پس از انقلاب سابقه نداشت؛ هرچند که تحولات سیاسی ربع قرن اخیر کشور به گونه ای بود که گاهی وزن سیاسی یکی از جناحهای داخل حاکمیت تا مرز تسلط حداکثری بر ارکان قدرت پیش رفت اما هیچ گاه رویدادی که مصداق حاکمیت یکدست باشد، به وقوع نپیوست.
اصلاح طلبان نیز که پنج سال میان پایان کار مجلس سوم (خرداد 71) و آغاز به کار دولت خاتمی (مرداد۷۶) را دوره یکه تازی محافظه کاران در سپهر سیاسی کشور قلمداد میکنند به این موضوع اذعان دارند که دولت وقت به طور کامل در اختیار محافظه کاران قرار نداشت؛ گرچه آنان میکوشیدند دولت هاشمی رفسنجانی را همسو با خود به حرکت درآورند اما تا آخرین روزها از عهده چنین کاری برنیامدند که اگر غیر از این بود، هیچگاه حزب کارگزاران سازندگی از دل جریان راست کشور در آستانه انتخابات مجلس پنجم سربرنمی آورد.
با این حال در روزهایی که جنب وجوش پیش انتخاباتی احزاب و گروهها برای تصاحب دولت نهم روندی صعودی داشت، اصلاح طلبان هشدار درباره خطرهای یکدست شدن حاکمیت در صورت کامیابی نامزدی اصولگرا در انتخابات ریاست جمهوری را به عنوان یکی از محورهای تبلیغاتی خود برای جلب نظر واجدان صلاحیت حضور در انتخابات برگزیدند.
اصلاحطلبان با اشاره به انتخابات شورای شهر دوم و مجلس هفتم که در آنها اصولگرایان در قالب ائتلافی به نام آبادگران وارد عرصه رقابت شده و پیروز درآمده بودند، خاطرنشان میکردند که با تشکیل دولت اصولگرا برای نخستین بار صددرصد حاکمیت در اختیار یک جریان سیاسی قرار میگیرد و این یعنی فراهم شدن بستری برای بسته شدن فضای سیاسی کشور زیرا در حاکمیت یکدست انتقاد از حاکمان دشوار مینماید.
اما گمانه زنیهای فعالان سیاسی درباره همسویی کامل دولت، مجلس، قوه قضاییه و ...تنها اندکی پس از برگزاری مراسم تحلیف احمدی نژاد به عنوان ششمین رئیس جمهوری ایران رنگ باخت.چرا که همزمان با روی کارآمدن دولت نهم، روند واگرایی اصولگرایان یک بار دیگر آغاز شد و این در حالی بود که پراکندگی ایجاد شده در میان آنان که به دنبال حضور چهار نامزد اصولگرا در عرصه رقابت انتخاباتی شکل گرفته بود، پس از مشخص شدن نتایج دور اول انتخابات به همگرایی نسبی برای پیروزی در دور دوم مبدل شده بود.
در واقع بازه زمانی میان 27 خرداد(برگزاری دور اول انتخابات) تا 14 مرداد (روز معرفی کابینه به مجلس) دوره طلایی همسویی اصولگرایان به شمار میرود.این دوره کوتاه با معرفی فهرست وزیران پیشنهادی رئیس جمهوری بسرعت پایان مییابد و از آن پس اصولگرایان فرآیند خود انتقادی و یا به تعبیر دیگر انتقاد از درون را آغاز میکنند.
مخالفت شدید چند تن از نمایندگان شاخص عضو فراکسیون اصولگرایان با وزیران پیشنهادی گرچه آغازگر و یا شاید نمایان کننده روند زودهنگام واگراییها بود اما انتقاد از درون به همین جا ختم نشد و با موضوعات دیگری مانند انتقاد از به کارگیری اعضای شورای شهر و شهرداری تهران در دولت ادامه یافت.
آنچه در ادامه میآید بازخوانی این موضوع از منظر رفتار و گفتار چهار تن از چهرههای شاخص اصولگرایان در مجلس هفتم است.
1
محمد خوش چهره
محمد خوش چهره عضو برجسته ائتلاف آبادگران که به عنوان نماینده تهران به مجلس هفتم راه یافت دارای دکترای اقتصاد و عضو کمیسیون اقتصادی مجلس است.
وی در زمان تبلیغات دور دوم انتخابات ریاست جمهوری به عنوان نماینده اقتصادی محمود احمدی نژاد به صدا و سیما معرفی شد تا در بخش گفت وگوی ویژه شبکه دوم با محمدباقر نوبخت، نماینده اقتصادی اکبر هاشمی رفسنجانی مناظره کند.
از خوش چهره در بدو پیروزی احمدی نژاد در انتخابات به عنوان وزیر اقتصاد و دارایی، رئیس سازمان مدیریت و برنامهریزی و حتی معاون اول دولت نهم نام برده میشد.اما پس از ادامه فهرست وزرا به مجلس و انتصاب معاونان مشخص شد که نه تنها وی در کابینه احمدی نژاد جایی ندارد بلکه حتی طرف مشورت نیز قرار نگرفته است.
نخستین واکنش خوش چهره به معرفی فهرست اولیه وزیران با این عبارت که کابینه پیشنهادی احمدی نژاد میتوانست مناسب تر و کارآمدتر چیده شود نمایان شد.
وی پنج روز پس از آنکه مجلس به چهار وزیر پیشنهادی رئیس جمهوری رأی اعتماد نداد، گفت: عدم درک مناسب و متقابل مجلس و دولت منجر به رأی نیاوردن چهار وزیر احمدی نژاد شد.احمدی نژاد توصیه و همفکری دوستان را در مورد وزرای پیشنهادی نپذیرفت.»
خوش چهره خاطرنشان کرد: وقتی تذکرات و راهنماییهای نمایندگان مؤثر نیفتاد، مجلس هفتم به وظیفه قانونی خود عمل کرد.»
وی پس از انتخاب محمدباقر قالیباف به عنوان شهردار تهران نیز گفت: نوع رفتارهای احمدی نژاد باعث شده تا دو فراکسیون اقلیت و اکثریت در شورای شهر شکل بگیرد و جناح حامی احمدی نژاد اکنون فراکسیون اقلیت شورای شهر است.»
این عضو ائتلاف آبادگران با تأکید بر اینکه آمدن مهدی چمران و عباس شیبانی به جناح اکثریت شورای شهر پیام مهمی برای رئیس جمهوری دارد، تصریح کرد: رئیس جمهوری با رفتارها و اقداماتی که تاکنون داشته هزینههای زیادی را برای خود ایجاد کرده است که انتخاب قالیباف، رقیب وی برای شهرداری تهران یکی از آنهاست.
خوش چهره همچنین سیزدهم مهرماه یعنی همان روزی که نخستین نشست مطبوعاتی مصطفی پورمحمدی به عنوان وزیر کشور برگزار شد، به وی هشدار داد که ممکن است افزایش مخالفتها به استیضاح کشیده شود و افزود: رگه هایی از مخالفتهای استانی در حال افزایش است که اگر مخالفان، خودشان را پیدا کنند، وضعیت خوبی برای وزیر کشور نیست.رئیس کمیته اقتصادی فراکسیون اصولگرایان هنگام معرفی تسلطی، سومین گزینه پیشنهادی رئیس جمهوری برای تصدی وزارت نفت درباره صلاحیت وی اظهار کرد: قبل از اینکه روی تک تک افراد متمرکز شده و بگوییم تسلطی خوب است یا بد، باید ببینیم چرا در معیارها، تجدیدنظر نمیشود.»
وی با بیان اینکه نمایندگان همچنان از معیارهای انتخابی که درباره وزیر نفت از نظر رئیس جمهوری وجود دارد، متحیرند و هضم آن قدری سخت است، اضافه کرد: این خوب نیست که به جای تصحیح معیارها سطح آن دائم پایینتر بیاید و این گونه مجلس در مقابل افکار عمومی قرار بگیرد که مانع انتخاب است.»
وی گفت: به هر حال اگر این بازی فرسایشی را دنبال کنیم، اگر فردا گفته شود فردی مثل آقای فلان از افغانستان یا هر کشور پیرامونی بیابد بالطبع باید در این عملیات فرسایشی به او تمکین کنیم.»
اما شدیدترین انتقاد خوش چهره، پنجم آذرماه در مطبوعات انتشار یافت.وی تأکید کرد: با درکی که مجلس نسبت به دولت پیدا کرده است، اگر فهرست اولیه کابینه اکنون به مجلس ارائه میشد، بیش از نیمی از اعضای معرفی شده از مجلس رأی اعتماد کسب نمیکردند.»
2
احمد توکلی
از احمد توکلی به عنوان رهبر اقتصادی اصولگرایان مجلس هفتم نام برده میشود.وی که از حوزه انتخابیه تهران به مجلس راه یافته است اکنون رئیس مرکز پژوهشهای مجلس نیز هست.
توکلی در نهمین دوره انتخابات ریاست جمهوری در فهرست نامزدهای اصولگرایان قرار داشت اما در ادامه به دلیل ناکامی آنان در انتخابات کاندیدای واحد از عرصه رقابت انصرف داد تا اندکی از تشتت آرا کاسته شود.
البته توکلی پس از ورود محمدباقر قالیباف به عرصه رقابت انتخاباتی از وی حمایت کرد و امکانات ستادش را در اختیار او قرار داد.از این رو با توجه به رقابت احمدی نژاد و قالیباف در دور نخست انتخابات پیش بینی میشد که توکلی در دولت آینده حضور نداشته باشد.توکلی نیز نسبت به گمانه زنیهای رسانه ای که درباره پیشنهاد سمت دولتی به وی مطرح میشد، تمایل چندانی از خود نشان داد.
توکلی به سان دیگر نمایندگان اصولگرای منتقد دولت از اینکه دولت در انتخابات کابینه رایزنی نمیکند و اینکه انتخابات رئیس جمهوری از بخشی از اصولگرایان و با مشورت چند نفر خاص صورت میگیرد نگران وضع موجود و چگونگی تعامل مجلس با دولت است.رئیس مرکز پژوهشهای مجلس هنگام معرفی چهار وزیر پیشنهادی احمدی نژاد در دور دوم اخذ رأی اعتماد خواستار رأی مثبت نمایندگان به گزینههای رئیس جمهوری شد اما یکی از دلایلی که وی در توجیه نظر خود مطرح کرد، بسیار جالب توجه بود.وی خاطر نشان کرد: دلیل دوم برایرأی دادن این است که تجربه نشان داده کسانی که مورد توجه احمدی نژاد هستند، همین گروه دوستانی هستند که تا الان معرفی شده اند.لذا اتفاق خاص دیگری نمیافتد و نباید وقت تلف کرد.»
همچنین در آستانه معرفی وزیری هامانه، به عنوان چهارمین گزینه پیشنهادی احمدی نژاد برای تصدی وزارت نفت از توکلی به عنوان یکی از کسانی نام برده شد که دولت با آنان رایزنی کرد اما وی یک روز پس از انتشار خبر یاد شده به صراحت آن را تکذیب کرد و گفت: هر چیز گذری که درباره کسی پرسیده شود که مشورت نمیشود.»
توکلی در ماههای اخیر کوشیده است که انتقادات خود را چندان رسانه ای نکند.به دیگر سخن توکلی تمایلی ندارد به صراحت دولت را آماج انتقاد قرار دهد اما نارضایتی ویاز روند کاری دولت نهم از لابه لای اظهارات وی به روشنی قابل شناسایی است.
رئیس مرکز پژوهشهای مجلس در جمع دانشجویان دانشگاه آزاد اسلامی واحد یزد در پاسخ به سؤالی درباره حرف هایی که در حواشی سخنرانی احمدی نژاد در سازمان ملل گفته میشود خاطرنشان کرد: ما به غیب ایمان داریم و دل بستن به غیب حق ماست ولی در عالم شهود و مخصوصاً حکومت این حرفها تعطیل است.وقتی میخواهیم تصمیم گیری کنیم نباید امور مشهود و غیبی را خلط کنیم.در حکومت، الهام و استخاره تعطیل است.
3
عماد افروغ
عماد افروغ اکنون به یکی از منتقدان شناخته شده دولت نهم تبدیل شده است.او همواره تأکید میکند که موضع گیری اش علیه دولت بر مبنای اصولگرایی است و از این رو مرزبندی مشخصی با آن دسته از انتقادها که از سوی اصلاح طلبان مطرح میشود، دارد.
افروغ نیز استاد دانشگاه است اما وی برخلاف توکلی، خوش چهره و نادران شخصیتی اقتصادی به شمار نمیرود.او دکترای علوم اجتماعی دارد و از این منظر به نقد دولت میپردازد.
افروغ نیز همزمان با معرفی کابینه به عنوان منتقد دولت احمدی نژاد در محافل سیاسی و رسانه ای شناخته شد.وی به همراه نادران در مخالفت با وزارت پورمحمدی در مجلس سخن گفت.هرچند که پیش از آن در مخالفت با کلیت کابینه نیز اظهار نظر کرده بود و درباره استبداد رضاخانی هشدار داده بود.او در نطق مخالفت خود بار دیگر تأکید کرد: همواره گفته ام که چالش بعدی ما پس از انتخابات ریاست جمهوری به احتمال زیاد چالش آزادی خواهدبود.برای این که این گرایش افراطی به فردگرایی لیبرالیستی، جامعه را به سمت یک جمع گرایی افراطی سوق میدهد.»
افروغ با بیان اینکه وقتی میگوییم استبداد رضاخانی مفهوم استبداد مراد است ونه بحث رضا خان افزود: اگر بنده نسبت به انتخاب ایشان (پورمحمدی) اعتراض ساختاری میکنم از باب دغدغه تاریخی است که نکند یک بار دیگر تاریخ تکرار شود.وی با اشاره به سوابق کاری پورمحمدی در وزارت اطلاعات اضافه کرد: عادت کرده اند، نبینند و نشنوند یا جوری که دیگران را وادار کنند نبینند و نشوند و حالا میآیند به فضایی که باید ببینند و بشنوند.اصلاً فضا و عرصه، فضای دیگری است.»
همچنین رئیس کمیسیون فرهنگی مجلس بیست و چهارم مهرماه با اشاره به هماهنگی ایجاد شده در ارکان نظام پس از روی کار آمدن دولت نهم هشدار داد: ممکن است این هماهنگی به سکوت، توجیه و یا تطهیر بسیاری از سیاستها و عملکردهای غلط بینجامد.این گونه نشود که تحت عنوان مصلحت روز یا هماهنگ به عمل آمده چندصدایی را خفه کنیم.»
به گفته وی در این راستا حداقل کاری که دولت میتواند انجام دهد این است که زمینه را برای نقد درون گفتمانی باز بگذارد.
افروغ اضافه کرد: اگر کسی برخورد سلیقه ای و غیرقانونی انجام دهد و بلافاصله پس از نقد بگوید اصل نظام در حال تضعیف است و باید جلوی نقد را گرفت، از خود این فرد بیشتر بوی ضد انقلاب بودن به مشام میرسد تا کسی که علم نقد درون گفتمانی را بلند کرده است.»
وی گفت: هم اکنون به نظر میرسد که شرایط روحی و روانی به سمت و سویی هداین میشود که افراد منتقد نمیتوانند براحتی حرف خود را بزنند.حتی اگر به لحاظ رسمی علامتی دال بر برخوردهای فیزیکی نباشد، اما به نظر میرسد که یک سری هدایتها و ساماندهیهای روانی غیررسمی از سوی برخی صاحبان قدرت در حال صورت گرفتن است که منتقدان دلسوز نتوانند نقدهای خود را براحتی و با خیال آسوده مطرح کنند.»
افروغ همچنین هفدهم آبان پیش از برگزاری دومین دور رأی اعتماد به کابینه در نطق پیش از دستور خود گفت: همزمان با معرفی چهار وزیر باقیمانده نوای مصلحت گرایانه ای به نام رأی از روی مصلحت و نادیده انگاشتن وظایف و سوگند نمایندگی به گوش میرسد.قطع نظر از اینکه مصلحت برای خود جایگاه و روش دارد و نباید به هر مصلحت گرایی جزیی همراه با شائبه منافع شخصی، گروهی و جناحی نام زیبا و موجه مصلحت نظام را اعطا کرد.اما اگر قرار است پای مصلحت به میان آید چرا این مصلحت سنجیها دوسویه نباشد.چرا فقط مجلس باید متوجه این قبیل مصلحتها باشد و دولت مستغنی از آن باشد.»
رئیس کمیسیون فرهنگی مجلس ادامه داد: گفته میشود که دولت موظف به تعامل و مشورت با مجلس نیست.پس مجلس هم موظف به رأی فله ای نیست.»
افروغ، بیست و یکم آبان ماه نیز در گفت وگو با خبرگزاری ایسنا اظهار کرد: اخباری به ما میرسد که عده ای به نام مجلس، علائمی را برای احمدی نژاد ارسال میکنند و تصمیم او را در دقیقه نود تغییر میدهند.»
وی هشدار داد: معتقدم رئیس جمهوری باید هرچه سریع تر در هسته مشاوران، شیوهها و دایره انتخابی خود تجدید نظر کند.در غیر این صورت دیر یا زود با چالش جدی مواجه میشود.»
این عضو فراکسیون برجسته اصولگرایان خاطرنشان کرد: «هستهای از مشاوران اطراف رئیسجمهوری را گرفتهاند که مستقیم و غیرمستقیم فقط با افراد خاصی از مجلس رایزنی میکنند. این در حالی است که به طور کلی مجلس به هیچ وجه وارد رایزنی نشده و در موضع مشورت قرار نگرفته است.»
4
الیاس نادران
الیاس نادران نیز مانند خوشچهره و توکلی از فهرست آبادگران به مجلس هفتم راه یافت و مانند آن دو استاد اقتصاد دانشگاه است. نادران در انتخابات گذشته، ریاست ستاد تبلیغاتی توکلی را برعهده گرفت اما مهمترین اقدام انتخاباتی وی، نطق پیش از دستوری بود که او علیه ورود هاشمی رفسنجانی رئیس مجمع تشخیص مصلحت نظام به عرصه انتخابات ایراد کرد.
نخستین رویارویی وی با دولت نهم در نخستین دور رأی اعتماد مجلس به وزرا شکل گرفت نادران یکی از مخالفان انتخابات مصطفی پورمحمدی به عنوان وزیر کشور بود. وی برخلاف اصلاحطلبان نه تنها با شخصیت و عملکرد پورمحمدی مشکلی نداشت، بلکه آن را تحسین هم میکرد اما معتقد بود که انتخاب فردی با سابقه امنیتی برای وزارت کشور مناسب نیست.
وی در نطق مخالف خود گفت: پورمحمدی از اعضای برجسته وزارت اطلاعات است. شاید به همین دلیل در برنامههایشان مهمترین مقولهای که مبسوط توضیح داده شده، مقوله امنیت است. این نگاه امنیتی به مسائل اجتماعی نه تنها خلاف صریح قانون اساسی است بلکه ممکن است منجر به پلیسی کردن محیط اجتماعی شود.»
وی خطاب به نمایندگان افزود: «تصور کنید که عناصر اطلاعاتی مجموعه وزارت کشور را اداره کنند. آن وقت از سرناچاری باید طرح دو فوریتی ادغام وزارت اطلاعات و کشور را بدهیم.»
چندی بعد به دنبال موج انتقادات نمایندگان به نحوه انتصاب استانداران از سوی وزارت کشور و پاسخ پورمحمدی به آنان نادران بار دیگر علیه وزیر کشور موضعگیری کرد و گفت: «وزیر کشور قانوناً الزامی به هماهنگی با نمایندگان در انتخاب استاندار ندارد. این حرف درست اما جایش موقع رأی اعتماد بود. اگر پورمحمدی این حرف را هنگام رأی اعتماد میزد، خوب بود.»