دانا موس و ویسمون هندرسون
ترجمه: امیر ایرانشهر
حدود 20 سال پیش یعنی در روز 21 دسامبر 1988 پرواز 103 پانآمریکن که از لندن عازم نیویورک بود در آسمان اسکاتلند و بر فراز شهر لاکربی منفجر و باعث کشته شدن 259 مسافر در هوا شد. بنابر گزارش تایید نشده روزنامه اینترنشنال هرالد تریبیون، موسا کوسا رئیس سازمان اطلاعات لیبی که بسیاری بر این باورند که طراح اصلی انفجار لاکربی بوده است دو هفته پیش از واشنگتن دیدار و با مقامات اطلاعاتی و نظامی آمریکا دیدار کرده است. در همان هفته همچنین جورج بوش با معمر قذافی رهبر لیبی نیز تماسی تلفنی برقرار کرد، سیفالاسلام قذافی فرزند معمر قذافی در محل وزارت خارجه آمریکا با کاندولیزا رایس وزیر خارجه این کشور دیدار و سنا نیز نخستین سفیر آمریکا در لیبی پس از 36 سال را تایید کرد. این فصل نوین شاهدی بر همکاریهای دو کشور است اما ایالات متحده با احتیاط گام بردارد.
از لاکربی تا اعلام ندامت لیبی
حمله لاکربی در روابط آمریکا و لیبی و نیز رابطه لیبی با سایر جهان یک بحران بود. معمر قذافی برای فرار از مسوولیت این حادثه سرانجام عناصر خودسری در سرویس اطلاعاتی کشورش را عامل این حادثه معرفی کرد و یک دادگاه ویژه در اسکاتلند عبدالباسط علی المقراهی را در این خصوص مجرم شناخت. با وجود تلاشهای بسیار لیبی برای باز کردن مجدد پرونده وی و انتشار گزارشهایی درخصوص بیماری سرطان وی، المقراهی هنوز در زندان اسکاتلند است. لیبی اما موافقت کرد که به خانواده قربانیان لاکربی غرامت بپردازد. این فرآیند سرانجام منجر به توافق دو هفته گذشته برای پرداخت غرامت از محل داراییهایی میشود که شرکتهای آمریکایی با آنها قصد تجارت در شمال آفریقا را داشتند. همچنین لیبی از محل این داراییها به خانواده قربانیان بمبگذاری در باشگاه شبانهای در آلمان که در سال 1986 رخ داد و شهروندان آمریکایی را هدف گرفت و نیز قربانیان لیبیایی حملات هوایی آمریکا که برای انتقام انفجار در باشگاه شبانه رخ داد و منجر به مشاجره حقوقی و دیپلماتیک شد نیزغرامت میدهد.
با توجه به این سابقه راه پیشروی روابط دو کشور پیچیده است. تا قبل از آغاز دهه 1980 شرکتهای نفتی آمریکا روابط خوبی با لیبی که یکی از اعضای اوپک و صادرکننده نفت مهمی به اروپای جنوبی بود، داشتند. افزایش سال اخیر قیمت نفت که البته با کاهش چند هفته اخیر مواجه شده به معنای وجود پول کافی برای واردات و سرمایهگذاری در زیرساختهای لیبی است که شرکتهای آمریکایی نیز تمایل به رقابت در آن را دارند. گامهای قذافی برای عدم حرکت به سمت تسلیحات کشتار جمعی که در سال 2003 و پس از انصراف از خرید دستگاه طراحی غنیسازی اورانیوم از پاکستان رخ داد عامل مهمی در بازسازی روابط دو کشور بود. نیروهای مسلح لیبی که زمانی وابسته به تسلیحات شوروی سابق بودند هماکنون نیازمند نوسازیاند و مسکو که ماه گذشته سه کشتی جنگی را عازم تریپولی پایتخت لیبی کرد خواهان ایفای چنین نقشی است. اگرچه لیبی یکی از شرکای آمریکا در مبارزه علیه تروریسم است اما خاستگاه اصلی مخالفان داخلی قذافی اسلامگرایان هستند.
واقعگرایی در عمل
در بحبوحه بحران مالی و انتقال قدرت در کاخ سفید دیپلماسی دو هفته پیش لیبی و آمریکا توجه اندکی در رسانهها به خود جلب کرد. اما ارتقای روابط دو کشور به سمت توسعه بیشتر به معنای همکاری با کشوری است که سوابق آن میتواند یک فشار سیاسی برای آمریکا ایجاد کند. رونالد ریگان رئیسجمهور اسبق آمریکا زمانی معمر قذافی را «سگ دیوانه خاورمیانه» خوانده بود. قذافی هماکنون هم کنترل شدیدی بر کشورش دارد و چندان مجالی به آزادیهای سیاسی نمیدهد. در هفتهای که مقامات لیبی وارد آمریکا شده بودند برادر یکی از مخالفان محبوس قذافی یعنی فتحی الجهمی طی نوشتهای در واشنگتنپست از تداوم حبس برادرش که وزارت خارجه آمریکا از آن غفلت کرده سخن گفت. الجهمی تنها دو هفته و آن هم در سال 2004 و پس از مداخله سناتور بایدن از زندان آزاد شد. همچنین در اوایل ماه نوامبر چندین نفر از اهالی استان کوفرا در جنوب شرقی لیبی طی درگیری در تظاهرات ضدرژیم قذافی کشته شدند. موسا کوسا رئیس کنونی سرویس اطلاعات خارجی لیبی که گفته میشود در حوادث لاکربی و باشگاه شبانه برلین دست داشته است همچنین مظنون به توطئه قتل ملک عبدالله پادشاه کنونی عربستان در سال 2004 است. وی همچنین مسوول حمله به مخالفان دولت لیبی، خارج از این کشور هنگامی که وی رئیس دفتر خلق دولت لیبی در لندن بوده است که به این خاطر از انگلستان اخراج شد. هیچ گزارشی مبنیبر اطلاع وی از اشتباه بودن چنین حملاتی یا اظهار ناراحتی از آن در دست نیست. وی حتی یکبار اعتراف کرد که نام هر انسان ریشداری که ممکن است از فعالان دینی در لیبی باشد را میداند. وینس کانیسترارو، رئیس سابق بخش مبارزه با تروریسم سازمان سیا، کوسا را فردی میداند که دستش در هر گوشهای از جهان آلوده به خون است. عبدالفتاح یونس که گفته میشود کوسا را در سفر به آمریکا همراهی کرد دبیر کمیته عمومی خلق برای امنیت عمومی است که در نقش وزیر داخلی لیبی مسوول بخش مهمی از ساختار امنیتی داخل سرکوبگر این کشور است. در این میان اما مطلوبترین فرد سیفالاسلام قذافی فرزند ارشد معمر قذافی و حامی سرسخت آمریکاست که به ایالات متحده سفر کرده است. سیفالاسلام در جریان سفر به آمریکا از قول سرمایهگذاری در آمریکا بخشی از محل 100 میلیارد دلار ثروت لیبی داد و نیز گفت که خواهان اعزام هزاران دانشجوی لیبی به آمریکا و گشودن شعبی از دانشگاههای آمریکا در کشورش است. سیفالاسلام که به عنوان جانشین بالقوه پدرش دیده میشود در این سفر گفت که خواهان یک قانون اساسی، دموکراسی و انتخابات در لیبی همچون سایر کشورهای دنیاست.
همکاری با دشمن سابق
روشنترین بخش همکاری دو کشور در حوزه مبارزه با تروریسم است. از سال 2001 به این سو، لیبی مشتاق به تبادل اطلاعات در این زمینه با آمریکا بوده است. گروه نبرد اسلامی لیبی که روابطی دیرپا با القاعده دارد در دهه 1990 حملاتی چند به نیروهای امنیتی لیبی صورت داد. بنابر اظهارات این گروه، یکی از گروههایی است که ظندست داشتنش در حادثه تروریستی سال 2003 در کازابلانکای مراکش میرود. موساکوسا پیشتر نیز با شماری از مقامهای آمریکا همچون ویلیام برنز، مرد شماره سه وزارتخانه، بنبونک، معاون رئیس بخش ضدتروریسم سیا در سال 2001 و نیز با خانم رایس در سال 2007 نیز دیدار داشته است. مسئله حضور القاعده در مغرب اسلامی یکی از مباحث کوسا با مقامهای آمریکایی بوده است. گروه سلفی جهاد و رستگاری الجزایر که در سال 2006 وفاداری به القاعده را اعلام و حمله لیبی را از اهداف خود قرار داد نیز در این گفتوگوها مطرح شد. احتمال حضور شهروندانی از لیبی در گروههای سلفی مغرب اسلامی و نیز ترس لیبی از حمله این گروهها مطمع نظر کوسا و مقامهای وزارت خارجه آمریکا بوده است. یکی دیگر از دغدغههای امنیتی مشترک دو طرف شبکههای قاچاق شاهلو- ساهاران است. این گروهها به قاچاق انسان و تسلیحات که مورد بهرهبرداری گروههای تروریستی و شورشی قرار میگیرد، مبادرت میکنند.
همچنین نقش AFRICOM یعنی فرماندهی جدید ارتش آمریکا در آفریقا که به دنبال بهبود و قابلیتهای نظامی و ضدتروریستی در این قاره است نیز بدون شک در ملاقات اخیر طرفین مورد بحث واقع شده است. رایس نیز این موضوع را در سفر اخیرش به لیبی مطرح کرد و گفت که آمریکا در این حوزه با لیبی مشکل دارد. آمریکا مشتاق به تاسیس روابط نظامی با نظامیان لیبی است اما لیبی از مخالفان سرسخت AFRICOM و حضور نظامی آمریکا در آفریقاست. قذافی که خود را رهبر آفریقا میداند به دنبال ایجاد ایالات متحده آفریقا شامل پول و پارلمان مشترک است. بوش دو هفته پیش از بسته شدن فصل دردناکی از روابط دو کشور سخن گفت. فصل آتی مرتبط با اوباماست که ریشههای آفریقایی وی دغدغههای قذافی را میزداید.