حرکت‌های دانشجویی در ایران

سیدمرتضی مفیدنژاد
درآمد:
هر عمل دانشجویی الزاما به معنی و منزله جنبش دانشجویی و مشارکت در آن نیست. ممکن است در جامعه ای سالیان سال دانشجو و دانشجویانی وجود داشته باشند و به عمل دانشجویی نیز اشتغال داشته باشند لکن هیچ گاه در آن جامعه جنبش دانشجویی شکل نگیرد و در جوامع مشابه آن گاه و بیگاه شاهد جنبش دانشجویی باشیم. برای فهم هرچه بهتر این نکته بایستی توجه داشت که در عمل های جمعی که دانشجویان به آن دست می زنند واژگان متفاوتی می توان به کار برد.گاهی صرفا شاهد تحرکات دانشجویی هستیم و برخی مواقع حرکت های دانشجویی و مبارزات آنها برای موضوع خاصی شکل می گیرد و در زمان فعالیت های محدود درون دانشگاهی اتفاق می افتد. هیچ کدام از این موارد را به طور کلی نمی توان جنبش دانشجویی نامید ولی قطعا در زمره عمل دانشجو قرار می گیرد. البته برخی از آنها می تواند مقدمه ای برای جنبش دانشجویی باشد. سازمان های دانشجویی، سندیکاهای دانشجویی یا اتحادیه های دانشجویی نیز نوع دیگری از عمل جمعی سازمان یافته دانشجویی هستند، بدون اینکه یک جنبش دانشجویی باشند. با این تفاسیر نتیجه می گیریم جنبش های دانشجویی پدیده های نادر و موردی و در مجموعه و سلسله فعالیت ها تحرکات، حرکات و مبارزات دانشجویی در جوامع مختلف هستند. مقولاتی مثل جنبش های دانشجویی در مقیاس تاریخ هریک از جوامع پدیده های کمیابی به حساب می آیند. در سرزمین انقلاب خیزی همچون فرانسه تنها یک جنبش دانشجویی در تاریخ ثبت شده است. جنبش دانشجویی 1968 این کشور، در حالی است که در سرزمین انقلاب گریزی نظیر انگلستان آن هم نیز وجود ندارد. هرچند که برخی از جنبش های دانشجویی از اواخر دهه 1960 شکل گرفتند و نشانه هایی از آن را در سایر کشورها از جمله ژاپن، برزیل، آلمان و ... می توان جستجو کرد. با در نظر گرفتن همه این موارد باید تصریح کنیم که جمهوری اسلامی ایران نیز از این قاعده مستثی نیست. ما در کشورمان فعالیت های دانشجویی زیادی را حداقل در نیم قرن اخیر تجربه کرده ایم که از فراز و نشیب های بسیار مهم برخوردار بوده است. در مجموع بررسی جنبش دانشجویی در ایران خصوصا از سال های 1320 هجری شمسی به این سو، نکات مهم و مولفه های عبرت آموز بسیاری را در اختیار دانشجویان قرار می دهد که احیانا قصد دارند این تکاپو و جنب و جوش را از مجرای سالم و سازماندهی شده آن پیش بگیرند.
حرکت‌های دانشجویی در ایران
16 آذر 1332 عده ای از دانشجویان دانشگاه تهران در اعتراض به سفر نیکسون، معاون وقت رئیس جمهور آمریکا دست به تظاهرات و تجمع زدند. نیروهای نظامی گارد شاهنشاهی با در پیش گرفتن خوی وحشیانه ای به درون دانشگاه حمله کردند و با گلوله بستن دانشجویان حاضر در صحنه، سه نفر ازآنها را کشته و عده زیادی را مجروح ساختند. این روز از آن پس روز دانشجو نام گرفت ولی آیا قبل یا بعد از این جریان اتفاقی مشابه با این شرایط و با محوریت نقش دانشجویان صورت گرفته بود؟
پاسخ این سوال منفی است. فعالیت های دانشجویی در ایران از 1313 و با تاسیس دانشگاه تهران خود را در سطح جامعه بروز داده و تا به امروز نیز ادامه داشته است. اما مروری گذرا بر این وقایع و اتفاقات نیز در جای خود حائز اهمیت است:
الف) جنبش دانشجویی قبل از پیروزی انقلاب
پس از تاسیس دانشگاه تهران در 1313 برخی اعتصابات خود انگیخته مانند اعتصابات دانشجویان دانشسرای عالی در 1314 برای اعتراض به شرایط استخدام پس از پایان و اعتصاب دانشجویان دانشکده فنی در 1315 به عنوان اعتراض به کمبود امکانات فنی و درخواست بهبود برنامه درسی و بویژه تغییر دکتر حسابی رئیس دانشکده فنی دانشگاه تهران و اعتصاب دانشجویان دانشکده پزشکی در سال 1318 در اعتراض به تصمیم دولت برای اعزام تمام فارغ التحصیلان دانشکده پزشکی به خدمت نظام برای رفع احتیاجات ارتش مهمترین حرکت های اعتراض دانشجویی تا پایان سلطنت رضاشاه بود. این اعتصابات با موفقیت به پایان رسیدند هرچند که در اعتصاب دانشجویان دانشکده پزشکی پلیس چند تن از دانشجویان را دستگیر کرد که تا شهریور 1320 در زندان ماندند.
پس از شهریور 1320 و اشغال کشور توسط نیروهای بیگانه و کناره گیری رضاشاه از سلطنت آزادی های سیاسی نسبی به وجود آمد. در سال 1323 در چند دانشکده اتحادیه های دانشجویی تشکیل گردید که به فعالیت های صنفی می پرداختند. با ایجاد احزاب سیاسی و شدت گرفتن رقابت ها میان جناح های مختلف سیاسی اتحایه های صنفی دانشجویی نیز به تدریج تحت تاثیر فضای سیاسی حاکم بر جامعه قرار گرفتند و فعالیت سیاسی نیز علاوه بر فعالیت های صنفی معمول گردید.
در سال 1325 دانشجویان دانشگاه به یک اعتصاب عمومی در اعتراض به دستکاری و دخالت دولت در انتخابات مجلس دست زدند. اما این حرکت اعتراض دانشجویی با اعزام گروه های قداره کش و اوباش مزدور که از سوی حزب دموکرات قوام، نخست وزیر وقت، تجهیز شده بودند ضرب و شتم دانشجویان و برهم زدن اجتماع آنها به شدت سرکوب گردید. در 14 بهمن 1327 که موضوع نفت در مجلس مطرح بود نیز دانشجویان در دانشگاه تهران در یک تظاهرات خیابانی از دانشگاه تا میدان بهارستان راهپیمایی کرده و در برابر مجلس به تظاهرات پرشوری پرداخته و خواستار الغای امتیاز نفت گردیدند. اکثریت دانشجویانی که در فعالیت سیاسی شرکت داشتند و در اتحادیه های دانشجویی عضو بودند دانشجویان رادیکال و شاید بتوان گفت چپ گرا بودند. گرایش دانشجویان و به طور کلی روشنفکران به این قبیل تفکرات در دهه 1320 بسیار چشمگیر بود. برای مقابله با این گرایش رادیکال نخستین انجمن اسلامی دانشجویان به رهبری مهدی بازرگان در سال 1323 در دانشگاه تهران تشکیل شد. بعدها انجمن های مشابهی در شهرهای مشهد، شیراز و تبریز نیز تشکیل شد. پس از 15 بهمن ماه 1327 و هجوم پلیس و نیروهای امنیتی به دفاتر اتحادیه های کارگری و روزنامه های جناح چپ و حزب توده، اتحادیه های دانشجویی نیز تا مدتی فعالیت های سیاسی قابل ملاحظه ای نشان نمی دهند و تنها گاهی به فعالیت های صنفی می پردازند. (مانند اعتراض دانشجویان ساکن کوی دانشگاه تهران به وضع نامساعد شرایط زندگی در کوی دانشگاه در آبانماه 1328)
با ظهور جنبش ملی کردن نفت و روی کار آمدن حکومت ملی دکتر مصدق فعالیت های سیاسی دانشجویان دوباره آغاز می گردد. در تاریخ 15 خرداد ماه 1329 سازمان سراسری دانشجویان دانشگاه تهران با شرکت سازمان های دانشجویی دانشکده های مختلف دانشگاه تشکیل می شود. با توجه به اوج گیری جنبش ملی شدن نفت در این زمان این سازمان علاوه بر فعالیت های صنفی، فرهنگی، هنری، ورزشی به فعالیت سیاسی می پردازد و در واقع از این زمان به عنوان بخشی از جنبش ملی کردن نفت و بهتر است بگوییم جنبش ضدامپریالیستی و دموکراتیک مردم ایران در می آید. جنبش دانشجویی تا کودتای نظامی 28 مرداد 1332 که به سقوط حکومت ملی دکتر مصدق و سرکوب احزاب و سازمان های سیاسی و اخراج و زندانی شدن رهبر آن سازمان دانشجویی انجامید آزادانه فعالیت می کرد اما پس از کودتا نیز مبارزات دانشجویان متوقف نگردید و شدت بیشتری به خود گرفت. 5 روز پس از کودتا دانشجویان دانشگاه تهران به حمایت از مصدق و برخی دیگر از رهبران جبهه ملی به اعتراض برخاستند. تظاهرات دیگری در 21 آبان1332 در اعتراض به تجدید رابطه با انگلیس که به درگیری و زد و خورد شدید با پلیس منجر شد صورت گرفت. در 16 آذر همان سال نیز همانطور که در ابتدا به آن اشاره شد نیروهای نظامی به تظاهرات دانشجویان در درون دانشگاه حمله کردند و دانشجویان دانشکده فنی را به رگبار مسلسل بستند که عده زیادی از آنها مجروح و سه نفر کشته شدند و بدین ترتیب روز دانشجو این گونه بر سینه تاریخ ایران رقم خورد. در واقع، واقعه 16 آذر را می توان نقطه اوج حرکت های دانشجویی پیش از انقلاب دانست که طی آن رژیم پهلوی با عکس العمل شدید و وحشیانه سند سقوط خود را امضا کرد. از فردای آن روز نه تنها این موج آرام نگرفت بلکه دانشجویان دیگر دانشگاههای تهران و برخی شهرستان ها نیز به حالت اعتصاب درآمدند. بعد از کودتای 28 مرداد به علت قدرتی که اعضای جبهه ملی در آن دوران کسب کرده بودند و همچنین تشکیل یک سازمان و تشکیلات منسجم، بانفوذ در جریانات دانشجویی موفق شدند طی مدتی بسیاری از این فعالیت ها و حرکت های دانشجویی را به سمت گرایشات و اهداف خود سوق دهند اما به دلیل تشتت آرا در میان احزاب درون جبهه و ضعف تشکیلاتی و رهبری ملیون، دیری نپایید که این جریان از هم پاشید و روند حرکت آن راه دیگری را برگزید.
پیش گرفتن روش های سرکوب خشن از سوی رژیم در برابر جنبش دانشجویی در دهه 1340 و پس از آن و سرکوب شدید هرگونه فعالیت سیاسی، حرکت اعتراضی دانشجویی را به سوی رادیکالیسم افراطی سوق داد. این امر را می توان در ترکیب جنبش های چریکی و سازمان هایی که در این زمان به وجود آمد مشاهده کرد. همه رهبران و بسیاری از اعضای جنبش های دانشجویی چریکی که در دهه 1340 به وجود آمدند از درون جنبش دانشجویی ظهور کردند. شاید بتوان گفت جریان جنبش ها و انقلاب های سیاسی جهان در آن زمان نیز تا حدود زیادی روی شکل گیری این مقوله موثر بوده است. با گسترش مراکز آموزش عالی و دانشگاه ها خصوصا از ابتدای دهه 1350 به بعد به طور خاص دانشگاه ها به مهمترین کانون فعالیت های سیاسی تبدیل شد، و این مراکز به صورت یکپارچه به اعتصاب و مبارزه علیه رژیم طاغوت تبدیل شد در واقع تا سال 1357 و پیروزی انقلاب جنبش دانشجویی نقش فعالی در برانگیختن مردم به مبارزات انقلابی داشت.
ب) جنبش دانشجویی بعد از پیروزی انقلاب
پس از پیروزی انقلاب اسلامی ایران حرکت ها و فعالیت های دانشجویی نسبت به دوران پیش از انقلاب رنگ و بوی کاملامتفاوتی به خود گرفت. این جریان با سرلوحه قراردادن شعارهای اسلامی و ملی و مبارزه با جریانات امپریالیستی و کمونیستی روند فعالیت های خود را پیش گرفت که نقطه اوج آن نیز در سیزده آبان 1358 و تسخیر سفارت آمریکا به دست دانشجویان پیرو خط امام بود. در واقع باید به این مسئله اشاره کرد که دانشجویان و مراکز دانشگاهی بعد از استقرار نظام جمهوری اسلامی ایران با توصیه های هوشمندانه امام راحل(ره) و با سرلوحه قرار دادن فعالیت های علمی و پژوهشی و دوری از حرکتهای سیاسی بیهوده و افراطی موجبات پیشرفت و ارتقای کشور را فراهم آوردند. امری که پیش از انقلاب و به خاطر سرکوب و سیاست های خصمانه رژیم پهلوی به هیچ وجه تحقق پیدا نکرد.
در سه دهه ای که از عمر بابرکت انقلاب می گذرد جریانات و گروه های سیاسی مختلفی که بعضی از آنها به نوعی به گروه های برانداز نظام در خارج از کشور نیز وابسته بودند تلاش کردند تا با رسوخ و نفوذ در بدنه دانشجویان کشور از آنها به عنوان ابزاری برای تخریب و ایستادگی در مقابل نظام استفاده کنند اما به دلیل اصالت و تکیه دانشجویان مسلمان بر ارزشهای ملی و مذهبی این مسئله هرگز به وقوع نپیوست. در واقع حرکتهای دانشجویی که بعد از انقلاب شکل گرفته، ریشه در ارزشهای اصیل دینی و ملی داشته و این مسئله منجرشد تا هر اندیشه، مکتب و جریان سطحی نگری در درون این جنبش، فرصت رشد، بالندگی و پرورش پیدا نکند.