در شرایطی که آمریکا قویا خواستار تحریم اقتصادی ایران است، فرانسه برای اولین بار از وضع تحریم استقبال کرده و بریتانیا متحد اصلی واشنگتن با اعلام تحریمها مخالفتی نکرده است.
این در حالی است که روز سهشنبه یک مقام ارشد روسیه در نشست وزیران خارجه 1+5 در لندن از مخالفت کشورش و کشور چین با تهدید ایران خبر داده است. شاید با توجه به این موضعگیریهاست که کاندولیزا رایس، وزیر امور خارجه آمریکا گفته هماهنگی مواضع برای تحریم ایران در میان گروه 1+5 کار دشواری است. خاویر سولانا، مسئول سیاست خارجی اتحادیه اروپا، همزمان با اعلام تلویحی شکست مذاکرات میگوید که حتی در صورت وضع تحریم، درهای گفتگو به روی ایران باز است. سخنان مسئول سیاست خارجی اتحادیه اروپا نشان میدهد که طرفهای مذاکره با ایران که در اندیشه تحریم اقتصادی این کشور هستند، حاضر نیستند مسیر تحریمها تا به آخر پیموده شود.
به نظر میرسد این سیاست تنها به خاطر تشویق تهران به تعلیق غنیسازی اورانیوم نیست، بلکه جامعه جهانی خود نیز برای وضع تحریمهای موثر بر ایران با چالشهای عمدهای روبهرو است. اعضای دایم شورای امنیت تاکنون اعلام کردهاند که در صورت سرپیچی ایران از خواست تعلیق، تحریمهایی بر تهران اعمال خواهد شد که هدف آن فشار بیشتر به دولت و نه ملت ایران است. به این ترتیب عمده تحریمهایی که تاکنون پیشبینی شده است، ممنوعیت فروش سلاح، محدودیت در سپردهگذاریهای دولت در بانکهای خارجی و حداکثر محرومیت سفر مقام ایرانی به خارج خواهد بود. در بحث سلاح، روسیه عمدهترین شریک ایران است. در عین حال، ایران نیز در سالهای اخیر تلاشهای گستردهای برای تولید محصولات دفاعی و سلاحهای متعارف انجام داده و در برخی موارد ـ همچون موشکهای شهاب ـ نگرانیهایی نیز برای غرب ایجاد کرده است. در سوی دیگر، مسکو نیز طی سالهای اخیر تحت فشار زیادی از سوی آمریکا قرار داشته تا فروش سلاح به ایران را متوقف کند.
اگرچه روسها در موضعگیرهای علنی به خواست ایالات متحده پاسخ منفی دادهاند، اما بعید به نظر نمیرسد که همچون ساخت نیروگاه اتمی بوشهر، چندان هم رضایت مشتری خود را جلب نکرده باشند. با این وصف شاید بتوان گفت که تحریم در خرید سلاح صدمه چندانی به وضعیت دفاعی فعلی ایران ایجاد نمیکند.
از سوی دیگر در ماههای اخیر ایران برخی از حسابهای ارزی خود را در بانکهای اروپایی جابهجا کرده است. هر چند در صورت تحریمی که از سوی سازمان ملل وضع شود فرقی میان بانکهای اروپایی با آسیایی وجود ندارد اما رفتار گذشته ایران و بیاعتمادی که این کشور نسبت به بانکهای اروپایی پیدا کرده، این کشور را در مقابل این نوع تحریم آماده نگاه داشته است.
احمدینژاد چندی پیش هشدار داده بود که رفتار دوگانه بانکهای اروپایی باید مشوقی برای کشورهای اسلامی باشد تا خود دست به تاسیس بانکی بینالمللی بزنند که از گزند تهدیدها دور باشد. ممنوعیت سفر مقامهای ایرانی به خارج از کشور نیز با توجه به باز بودن درهای مذاکره چندان جدی به نظر نمیرسد. به نظر میرسد هر زمان که ایران تصمیم به ادامه مذاکره بر سر تعلیق غنیسازی بگیرد چارهای جز سفر مذاکرهکنندگان به خارج از ایران و در عمل نقض تحریمهای سازمان ملل باقی نمیماند. هر بار که بر شدت فشارهای جامعه جهانی به چهارمین تولیدکننده نفت جهان افزوده میشود، بهای این کالا در بازارهای بینالمللی نیز سیر صعودی پیدا میکند. قیمت نسبتا بالای نفت که طی ماههای اخیر رکورد افزایش را شکست و در جریان مذاکرات ایران و اروپا اندکی ثبات یافت، تحریم نفتی ایران را نیز برای آمریکا به گزینهای نامطلوب بدل میکند.
آمریکا از ابتدای طرح پرونده ایران در شورای امنیت بر به کارگیری "تحریمهای هوشمند" که فشار بر دولت را هدف میگیرد و اثری بر زندگی مردم نمیگذارد تاکید داشته است. واقعیت آن است که این موضوع دایره تحریمها را تنگ میکند وگزینههای زیادی باقی نمیگذارد. شاید مهمترین اقدام واشنگتن در اعمال فشار اقتصادی بر ایران طی ماههای اخیر منصرف کردن ژاپن از شرکت در طرح توسعه میدان نفتی آزادگان در جنوب غربی ایران بوده باشد.
ایالات متحده آمریکا طی ماههای اخیر تلاش یکجانبهای را آغاز کرده تا در صورت ناکام ماندن طرح تحریم اقتصادی از طریق سازمان ملل، این کشور توانایی اعمال فشار به ایران را حفظ کند. اما گفتههای اخیر وزیر امور خارجه این کشور در حذف گزینه تحریم نفتی و خروج همراه با ناخشنودی ژاپن از میدان نفتی آزادگان، نشانگر برخی مشکلات است که ایالات متحده دستکم در کوتاهمدت با آنها درگیر است. صدور مجوز تعمیر هواپیماهای مسافربری "ایرباس" ایران از سوی واشنگتن انجام شده نیز نشان میدهد که دست آمریکا برای اقدامی که مردم ایران را تحت فشار بیشتری بگذارد که نتیجه آن نارضایتی بیشتر از سیاستهای ایالات متحده است، چندان باز نیست. در این میان اروپا نیز که سهم عمدهای از بازار 70 میلیونی ایران را در غیاب 27 ساله آمریکا در اختیار دارد با گسترش دامنه تحریمهای ایران موافق به نظر نمیرسد. آلمان که یکی از اعضای گروه 1+5 است مهمترین شریک اقتصادی ایران در اروپا است و فرانسه دیگر عضو این گروه سرمایهگذاری کلانی در بخش نفت و گاز ایران و صنایع خودروسازی جمهوری اسلامی دارد.
هماکنون شمار زیادی از اتومبیلهای تهران با تکنولوژی فرانسوی در حرکتاند. این بازار گسترده در انتظار یک خودروی تازه فرانسوی به نام "ال90 نیز هست که فرانسویها با پذیرش بسیاری از خواستههای ایران که پیش از این کم سابقه بود، همکاری با ایران را ادامه دادند. چین نیز که در حال رقابت با روسیه برای حضور در آسیای میانه و منطقه دریای خزر است، بزرگترین موافقتنامه تاریخ نفتی ایران را به میزان 70 میلیارد دلار برای صادرات گاز مایع طبیعی با ایران به امضا رسانده است. چین در انتظار است تا با راضی نگاه داشتن تهران از خود و چراغ سبز واشنگتن این موافقتنامه را به قرارداد تبدیل کند؛ امری که در صورت وضع تحریم علیه ایران اگر با مخالفت تهران روبهرو نشود این بار مانع حقوقی شورای امنیت را پیش پای خود خواهد داشت. برای تحریم ایران، این فقط ایالات متحده است که به علت غیبت 27 ساله اقتصادی این کشور در ایران، با مانع چندانی از سوی بازار خودرو روبهرو نیست و فقط چشم به افزایش قیمتهای جهانی نفت در صورت تحریم ایران دارد.
مراودات اقتصادی ایران و اروپا که در سالهای اخیر ـ شاید آگاهانه از سوی ایران ـ افزایش یافته، علت کندی روندی است که ایالات متحده قصد دارد برای تحریم ایران در پیش بگیرد. تحریمهای که حتی در صورت اعمال، اثر فوری و چندانی بر آن متصور نیست، و آنطور که شواهد نشان میدهد قرار هم نیست به زودی بر دامنه آن افزوده شود. شاید این وضعیت نشان دهد که چرا ایران بارها اعلام کرده از این دست تحریمها نگرانی ندارد.