استقلال در سیره امام حسین‏(ع)

امام حسین- علیه السلام- بعد از مرگ معاویه، چهار خطبه مهم ایراد فرمود:

1- اولین خطبه حضرت هنگام بیرون آمدن از مدینه و حرکت به سوى مکه بود؛(1)

2- دومین خطبه موقعى که تصمیم گرفت از مکه خارج شود؛(2)

3- سومین خطبه شب عاشورا؛(3)

4- چهارمین خطبه روز عاشورا.(4)

امام حسین- علیه السلام- هنگام بیرون آمدن از مدینه با خطبه‏اى خیلى ظریف با مردم سخن گفت. مردم مدینه تقریبا هشتاد درصد از سخنان او را پذیرفتند و گفتند حق با توست و هنگامى که یزید مردم مدینه را قتل عام کرد مردم متوجه شدند که بیست درصد بقیه سخنان حضرت هم درست بوده است.

ما از میان این چهار خطبه به جهتى بخش هایى از خطبه حضرت را در روز عاشورا گزارش مى‏کنیم. این بخش از خطبه چون خطاب به اصحاب خاص خود است، بسیار با اهمیت است. البته براى تاریخ و بقیه مردم هم مفید است؛ چون هم درد دل است و هم کشف اسرار و هم اصل مطلب است. حضرت فرمود:

«ألا ان الدعى ابن الدعى قد رکز بین اثنتین، بین السلة و الذلة، و هیهات منا الذلة یأبى اللَّه لنا ذلک و رسوله و المومنون و حجور طابت و طهرت و أنوف حمیة و نفوس أبیة من أن تؤثر طاعة اللّئام على مصارع الکِرام.»(5)

«آگاه باشید! این ناپاک زاده، زنا زاده پسر زنازاده، مرا بین جنگ و ذلت مخیر کرده و به راستى چقدر ذلت از ما دور است. خدا، پیامبرش، مؤمنان، دامن‏هاى پاکِ [مادران‏]، غیرتمند مردان و سرافرازان- که کشته شدن در قتلگاه جوانمردان را بر اطاعت از فرومایگان بر مى‏گزینند- ذلت‏پذیرى و زبونى را بر ما نمى‏پسندند.»

امام حسین- علیه السلام- را این ناپاک زاده بین شمشیر- که نتیجه آن کشته شدن است- و بین اسیرى و تسلیم- که نتیجه آن خوارى است، مخیر کرده است. به معناى امروزى بین جنگ و صلح و تنها دو راه پیش پاى او گذاشته است.

حضرت از این سخن بسیار ناراحت شده بود؛ زیرا سیدالشهداء- علیه السلام- در اصول، امامت و هدف مستقل است، پیروان او نیز چنین‏اند و این راه اصلى است، چون هر کس در دنیا چنین استقلال داشته باشد، او شایستگى بزرگترى و رهبرى جامعه را دارد.

حال به امام حسین- علیه السلام- گفته‏اند که تو نباید مستقل باشى و باید از جنگ و صلح یکى را انتخاب کنى!

صلح، در بیشتر موارد جایى است که یک ضعیف وجود دارد و یک قوى، و طرف قوى خواسته‏اى دارد که خواسته خود را دنبال مى‏کند و طرف ضعیف چون ناتوان است یا باید نابود شود یا تسلیم، و وقتى ضعیف صلح را مى‏پذیرد به این معناست که ضعیف شده و به طور کلى از بین مى‏رود و صلح را اختیار مى‏کند تا پایدارى و نجات پیدا کند. البته صلح خوب هم داریم.

اما در چند جنگ صورت مى‏گیرد:

1- در جایى که طرف قوى از باقى ماندن طرف ضعیف مى‏ترسد و براى اطمینان خاطر، طرف ضعیف را نابود مى‏کند؛

2- عدم توافق اصولى دو طرف؛

مثلاً زمانى راه را بر حضرت ابراهیم- علیه السلام- مى‏بندند و مى‏گویند باید مالیات بپردازى تا در صندوقى که همسر تو در آن است را باز نکنیم،(6) که این جنگ ندارد و با پول مسأله حل مى‏شود. اما زمانى قوى خواسته‏اى دارد و ضعیف هم نمى‏تواند بپذیرد، در نتیجه جنگ صورت مى‏گیرد.

3- جایى که قطعا بخواهند یک طرف را از بین ببرند؛ چه صلح کند یا نه، که در اینجا مسلما جنگ آغاز مى‏شود و صلح معنا ندارد.

در مورد سیدالشهداء- علیه السلام- چنین بود که یزید تصمیم گرفته بود و به اصطلاح تصویب کرده بود که امام حسین- علیه السلام- نباید زنده باشد و باید کشته شود. حال چه دلیلى دارد کسى که باید کشته شود، صلح کند؟

این با صلح امام حسن- علیه السلام- فرق دارد؛ چون امام حسن- علیه السلام- وقتى با معاویه صلح کرد که خلیفه مسلمانان بود- شبیه صلح ایران و عراق- و امام حسن- علیه السلام- براى صلح شرایط قرار داد، معاویه چاره‏اى جز پذیرش آن نداشت، ولى سیدالشهداء حکومت نداشت و فقط یک فرد عادى سرشناس بود.

بنابر این، صلح امام حسن- علیه السلام- به طور کامل به سود او بود؛ چون با این صلح باقى مى‏ماند و صلح امام حسین- علیه السلام- به طور کامل به ضرر او بود؛ چون با صلح نابود مى‏شد.

4- دین انسان از بین برود که اصلاً جاى توافق نیست.

دین در دو جا به خطر مى‏افتد:

الف- ترک دین و کافر شدن- که این خیلى خطرناک نیست؛ چون یک ملت را یکباره نمى‏شود کافر کرد.

ب- ترک کردن مذهب- مردم به حضرت على- علیه السلام- هم همین را مى‏گفتند و به همین جهت حضرت مى‏فرمود: کار من از پیامبر خدا- صلى الله علیه و آله- دشوارتر است؛ پیامبر با کافر مى‏جنگید و همه مسلمانان او را کمک مى‏کردند، ولى من به ظاهر باید با مسلمانان بجنگم.

تذکر این نکته ضرورى است که بزرگترین امتحان معصومان- علیهم‏السلام- صبر و جنگ بود. چون هضم آن براى مردم آسان نبوده و کار هم بى نهایت سخت، ظریف و دقیق بوده است.

حال، به امام حسین- علیه السلام- گفته بودند مجبورى یا صلح کنى یا جنگ را بپذیرى و در هدف، اصول و روش مستقل نباشى. اما امام حسین- علیه السلام- با زمینه سازى‏ها و فراهم آوردن مقدمات مناسب راه سومى را برگزید نه صلحى که آنان گفته بودند، و نه جنگى که آنان انجام داده بودند.

سالار شهیدان- علیه السلام- در زمان امام حسن- علیه السلام- که سکوت کرده و امر را به برادرش واگذار کرده بود، گاهى براى مردم سخن مى‏گفت و به خطیبى که بالاى منبر از پدرش حضرت على- علیه السلام- بد مى‏گفت، مى‏خروشید و به مردم مى‏فرمود:

«شما همگى على- علیه السلام- را مى‏شناسید، او داماد پیامبر و شجاع میدان‏هاى نبرد اسلام بود، و آیات بسیارى درباره او نازل شده است. به چه دلیلى از او بد مى‏گویند و شما اعتراض نمى‏کنید.»(7)

در روایات آمده است امام حسین- علیه السلام- هر بار که به مکه مى‏آمد و در مراسم حج شرکت مى‏کرد در همه جا به خصوص در «منى‏»- که حاجیان سه روز آنجا جمع هستند- سخنرانى مى‏فرمود. حضرت در یکى از سخنانش چنین فرمود:

«مسلمانان! شما مگر حلال خدا را حرام مى‏دانید و حرام خدا را حلال؟»(8)

همه مردم در جواب گفتند: به خدا سوگند نه!

بعد امام فرمود:

«این حاکم شما شراب مى‏خورد، قماربازى مى‏کند، خلیفه‏اى که باید با قرآن مأنوس باشد با سگ بازى مى‏کند.»(9)

این‏ها نمونه‏اى از زمینه‏سازى‏هاى امام حسین بود براى امر عظیم خود در کربلا.

از میان مردم آن زمان تنها مردم کوفه این هدف امام حسین- علیه السلام- را براى تشکیل حکومت فهمیدند(10) و این بزرگترین کارى است که در کوفه شده و مسلمانان هم سود آن را خواهند برد که حکومت امام مهدى- علیه السلام- در کوفه واقع مى‏شود.(11)

سیدالشهداء- علیه السلام- مى‏فرمود: شما مردم با من بیعت کنید و به عنوان حاکم و رهبر خود مرا بپذیرید تا با ایجاد پایگاه حکومتى و با تکیه بر بیعت شما یزید را بر جاى خود بنشانم. او این کار را انجام داد و جناب مسلم بن عقیل را که بى نهایت با سیاست بود براى همین امر به کوفه روانه کرد.(12)

مسلم بن عقیل، وقتى وارد کوفه شد فقط یک اسب و یک شمشیر داشت و به تنهایى توانست براى امام- علیه السلام- از 25000 مرد بیعت رسمى بگیرد،(13) و امام حسین- علیه السلام- یکى از دلیل‏هاى مهمش، خورجین نامه‏ها بود و مى‏فرمود:

«من خلیفه‏ام، مردم مرا مى‏خواهند و این نامه‏هاى آن‏هاست.(14) آنان طورى مرا خواستند که من با اهل بیتم آمده‏ام، همان طور که وقتى پدرم نزد شما کوفیان آمد، با اهل بیتش آمد.»

این بود که یزید برآشفته شده بود و به عبیدالله بن زیاد دستور داده بود هر کارى که مى‏توانى انجام بده که امام حسین- علیه السلام- به هدفش نرسد.(15)

کوفه و اطراف آن از شهرهاى زیر سلطه بنى امیه بود و وقتى مسلم بن عقیل وارد شهر شد و از همه مردم بیعت گرفت، حکومت بنى امیه آن جا رسمیت نداشت و به جاى آن حکومت امام حسین در کوفه تشکیل شده بود و حاکم آن مسلم بن عقیل بود؛ و نعمان با معدود افراد خود در دژ محکم دار الامارة قرار داشت و در محاصره مردم بود. البته مردم کوفه اشتباهى مرتکب شدند و به گفته مسلم بن عقیل اهمیت ندادند. مسلم فرموده بود: باید دار الاماره هر چه سریع‏تر تصرف شود و لو این که به کشتن عده زیادى بینجامد، ولى مردم کوفه همت نکردند.

براى مردم کوفه مسلم شده بود که امام حسین- علیه السلام- شایسته حکومت است، همان طور که مردم مدینه بعد از قتل عثمان به در خانه على- علیه السلام- آمدند و گفتند فقط تو باید حکومت را بپذیرى.(16)

بنابراین، رمز عزیمت به کربلاى امام حسین- علیه السلام- خیلى روشن است، او مى‏داند موقعیت طورى پیش مى‏آید که یا باید بجنگد یا صلح کند؛ عزیمت به کربلا یعنى به طور رسمى حکومت داشتن کارى که در مکه، مدینه و حتى کوفه انجام آن عملى نبود.

امام حسین- علیه السلام- مى‏دانست که در مدینه نمى‏شود جنگید و اگر تمام مردم مدینه با او بیعت مى‏کردند، باز هم در مدینه جنگ نمى‏کرد. در مکه نیز چنین بود، همان طور که به کوفه هم نرفت که جنگ کند؛ چون همان خطرى که در کوفه بود، در مکه و مدینه هم بود. در کوفه، بعد از آخرین نماز مسلم بن عقیل درمسجد، حتى یک نفر پشت سر او نبود.(17)

مردم مدینه، پس از رحلت پیامبر با این که حضرت على- علیه السلام- را مى‏شناختند با او معامله نمى‏کردند و به او کار نمى‏دادند.

مدینه در آن روزگار اوضاع و احوالى داشت که امیر مؤمنان- علیه‏السلام- و پیروانش خانه نشین شده بودند و مردم به ابزار دست دشمنان على- علیه السلام- تبدیل شده بودند. امام حسین- علیه السلام- در چنین شهرى نمى‏توانست قیام کند، و مردم کوفه لااقل از این جهت خیلى بهتر از مردم مدینه بودند.

مردم مدینه پس از رحلت پیامبر طناب به گردن حضرت على- علیه السلام- انداختند و او را به مسجد بردند؛(18) امام حسین- علیه السلام- در چنین شهرى نمى‏توانست قیام کند. وقتى او از مدینه خارج مى‏شد این آیه را تلاوت مى‏فرمود که تاریخ نگوید: چرا سیدالشهداء از مدینه رفت و پایگاه اسلام را خالى کرد :

«فخرج منها خائفا یترقب قال رب نجنى من القوم الظالمین»(19)

«از شهر خارج شد در حالى که ترسان بود و هر لحظه در انتظار حادثه‏اى؛ عرض کرد: پروردگارا! مرا از این قوم ظالم رهایى بخش.»

هنگامى که مسلم بن عقیل به کوفه آمد و کشته شد حداقل چند نفر مثل هانى بن عروه تا پاى جان با او بودند،(20) ولى در مدینه یک نفر هم پیدا نمى‏شد.

یزید در واقعه « حره» که به مدینه حمله، و آن جا را تصرف کرد، اموال و جان و ناموس مردم را بر سربازانش حلال کرد در آن واقعه 700 دختر به طور نامشروع باردار شدند که بعدها این فرزندان را فرزندان حره نامیدند؛ سربازان یزید در مسجد پیامبر اسب نگه دارى مى‏کردند، در آن هنگام حمله یزید، مردان مدینه از مدینه فرار کردند، همان طور که از احد فرار کردند؛ آنان هنگام فرار زن و بچه خود را در شهر باقى گذاشتند.

این بود که سالار شهیدان- علیه السلام- از مدینه بیرون آمد و در نهایت به سوى کربلا شتافت و در آن خطبه فرمود:

«این زنازاده فرزند زنازاده به من گفته یا جنگ یا صلح را اختیار کن... .»

امام حسین- علیه السلام- صلح نکرد، چون اگر صلح هم مى‏کرد نتیجه آن از بین رفتن بود و طبق رسم‏هاى آن زمان، هر کس صلح مى‏کرد سر او را مى‏تراشیدند و لباس مخصوص تن او مى‏کردند و در شهرها به مردم نشان مى‏دادند و مى‏گفتند طغیان کرده بعد پشیمان شده و این با هدف امام حسین- علیه السلام- سازگار نبود.

پس جنگ باقى مى‏ماند، و در جنگ طرف ضعیف شکست مى‏خورد و در دراز مدت همان صلح مى‏شود، چه بسا بدتر از آن؛ زیرا وقتى کسى صلح کند، زن و فرزند او در امنیت هستند ولى اگر کشته شد، زن و فرزند او اسیر مى‏شدند و اموال او توقیف مى‏شود.

امام حسین- علیه السلام- در جواب یزید که گفته بود یا شمشیر یا خوارى را انتخاب کن، نفرمود من جنگ مى‏کنم بلکه فرمود:

«هیهات من الذلة.»

یعنى طورى مى‏جنگم که غیر از صلح و جنگى باشد که یزید مى‏گوید. امام فرمود: من طورى نمى‏جنگم که خود و اهل بیتم نابود شوند، چون تصمیم ندارم خوار شوم.

در اسلام هم جنگ داریم و هم دفاع، که دفاع بر زن و مرد واجب است و امام حسین- علیه السلام- خود و اهل بیتش را در موقعیتى قرار داد که نباید دفاع کنند، چون دفاع واجب است. زنان با این که مى‏توانستند به امام حسین- علیه السلام- کمک‏هاى فراوانى بکنند، اما امام دستور فرمود که زنان مطلقا در جنگ شرکت نکنند، و آنان هم دخالت نکردند، با این که براى آنان سخت بود که دخالت نکنند.

حتى امام دستور فرمود: تا من زنده‏ام- چون بعد از شهادت امام- علیه السلام- نمى‏توان گریه نکرد،(21) زیرا شهادت امام حسین- علیه السلام- براى مؤمن گریه آور است- صداى خود را به گریه بلند نکنید(22) که دشمنان ما را شماتت کند (همان تعبیرى که هارون به موسى گفت: و لاتشمت بى اعداء) که این همان هیهات منا الذلة است.

سالار شهیدان در جنگ نیز چنان با لشکر دشمن برخورد مى‏کرد که انگار همه کاره کربلا اوست. او به عمر بن سعد فرمود که رسم‏هاى رایج در جنگ را رعایت مى‏کنید یا نه؟

عمر بن سعد جواب داد: رعایت مى‏کنیم.

امام- علیه السلام- به او فرمود اصل اساسى در جنگ را باید مراعات کنید و آن، این که جنگ باید تن به تن باشد. یعنى جنگ یک نفر با یک نفر، به خصوص چون هر دو طرف مسلمان هستند نباید با یک نفر، بیشتر از یک نفر بجنگد.

تک تک جنگیدن باعث طولانى شدن جنگ مى‏شود اما امکان دارد که سبب مذاکره شود و صلح شود. عمر بن سعد این اصل اساسى جنگ را حتى یک بار رعایت نکرد. مورخان درباره جنگ قاسم بن حسن که نوجوان بوده- نوشته‏اند زمانى که به میدان آمد مبارز طلبید. یکى از شجاعات عرب، یکى از فرزندانش را به جنگ او فرستاد و هنگامى که او به مقابل حضرت قاسم رسید، حضرت قاسم بى درنگ او را کشت و بعد از او چهار پسر دیگر را به هلاکت رساند سپس خود او به میدان آمد و او هم کشته شد بعد از این، عمر بن سعد به شمر فرمان داد که به جنگ قاسم برود، ولى شمر امتناع کرد و گفت: تو مگر مرا به جنگ بچه بقال کوفه مى‏فرستى؟ او شجاعت و کاردانى در جنگ را با شیر از سینه مادر گرفته است و همین که من به میدان بروم کشته مى‏شود. بعد به عمر بن سعد پیشنهاد کرد که دسته جمعى به یک نوجوان حمله کنند.(23)

تمام این موارد ثابت مى‏کند که امام حسین- علیه السلام- هنگام حرکت از مدینه تا شهادت در کربلا این شعار را همه جا با رفتار خود ثابت مى‏کرد و مى‏فرمود:

«هیهات منا الذلة، زیرا خداوند، رسول خدا و مؤمنان بر ما زبونى و ذلت را نمى‏پسندند و دامنهاى پاکیزه‏اى که ما را در خود پرورش داده‏اند، در سرهاى پرحمیت و نفس‏هاى استوارى که ابدا زیر بار ظلم و تعدى نمى‏روند، بر ما نمى‏پسندند که اطاعت فرومایگان و زشت سیرتان را بر قتلگاه کریمان و شرافتمندان ترجیح مى‏دهیم.»(24)

این درسى است که امام حسین- علیه السلام- به انسانها آموخت تا آزاد مردان هیچ گاه در مقابل فرومایگان سر تسلیم فرود نیاورند.

چکیده‏

چکیده مطالب پیشین آن است که یزید و پیروانش سیدالشهداء- علیه السلام- را بین دو راه صلح که نتیجه آن خوارى و جنگ قرار داده بودند و در پى آن بودند به هر قیمت که شده استقلال را از آن حضرت سلب کنند. حضرت به درستى دریافته بود که هر دو راه، کژ راهه است. از این رو آن حضرت- علیه السلام- راه سوم یعنى قیام را برگزیدند و آن را در کوفه به فرجام رسانید؛ چه این که با همه بى وفایى کوفیان و مشکلات بر سر راه، از مکه و مدینه مناسب‏تر بود، کوفه پایگاه مهم امیرمؤمنان و فرزندانش- علیهم‏السلام- بود... .