* یکی از مشکلات عمده شهرها، افزایش جمعیت آنهاست. اصفهان در چند سال اخیر چه روندی را طی نمود؟!
** از سال 1334 جمعیت شهرهای بزرگ به طور متوسط، 5 برابر شد. به عبارتی جمعیت شهری از 37 درصد کل جمعیت کشور یکباره به چیزی در حدود 70 درصد رسید. در این میان اصفهان نیز افزایش جمعیتی 8/5 برابری را در این سالها داشت؛ یعنی جمعیت اصفهان به چیزی در حدود 8/1 میلیون نفر رسید. این رشد جمعیتی تمام زیرساختهای شهری را تحتالشعاع قرار داد. از سویی به دلیل ناتوانی در فراهم آوردن تسهیلات لازم برای روستاییان، مهاجرت نیز به رشد جمعیتی شهرهای بزرگ کمک کرد. این موارد مشکلاتی را برای شهرها به وجود آورد و در این راستا کلانشهرهایی مانند اصفهان بیشتر درگیر این معضل شدند. بنابراین اصفهان نیز دچار مشکلاتی شد که ناشی از افزایش بیرویه جمعیت بود. اگرچه زیست- بوم این شهر قالبی توریستی و فرهنگی دارد اما مهاجرت فراوان به این شهر، اصفهان را به عنوان یک مرکز مهاجرپذیر با مشکلات فراوانی روبهرو کرد.
* یعنی بهرغم توریستی بودن اصفهان، مهاجرپذیری آن سمتوسویی دیگر داشت؟!
** ما اگر بخواهیم اصفهان را تعریف کنیم، شهری است فرهنگی- تاریخی و توریستی. بنابراین صنعت این شهر میبایست حول همین محور رشد میکرد اما برخی مراکز صنعتی مادر در این شهر جای گرفتهاند؛ مراکزی مانند فولاد مبارکه، ذوب آهن و صنایع پتروشیمی و دهها صنعت کوچک و بزرگ دیگر که هیچ سنخیتی با فرهنگ و زیست- بوم آن ندارد. اجتماع این صنایع، جمعیتی را نیز با خود همراه کرد. بنابراین مهاجرت گستردهای شکل گرفت و به تبع، مشکل دیگری را به وجود آورد و حاشیهنشینی در اطراف شهر شکل گرفت. اصفهان در حدود 490 هزار نفر حاشیهنشین در اطراف خود دارد که متأسفانه یکی از معضلات اساسی این شهر است.
* بیتردید مشکلات متعدد دیگری نیز به دلیل این رشد نامتجانس جمعیت به وجود میآید.
** بله! یکی از معضلات این شهر، مسئله زیستمحیطی این شهر است. این موضوع البته در تمام کلانشهرها مطرح است. هنگامی که در یک شهر صنعت رشد کند و افزایش جمعیت را نیز موجب شود، قاعدتاً مشکلات زیستمحیطی را به وجود میآورد. البته ما هماکنون داخل حریم شهر اصفهان را با نظارت دائم کنترل میکنیم، اما متأسفانه اطراف شهر اینطور نیست. آب رودخانه زایندهرود، به دلیل پسابهای زائد صنعتی آلوده است. از سوی دیگر ترافیک شهری نیز موجب آلودهتر شدن محیطزیست شهری میشود. متأسفانه به دلیل نبود برنامهریزی در این حوزه، نگرانیهای بسیاری به وجود آمده است. به عنوان مثال در سال گذشته تعداد خودروهایی که در شهر اصفهان شمارهگذاری شدهاند، روزانه 317 دستگاه بوده، اما در سال جاری روزانه 412 خودرو، شمارهگذاری و روانه خیابانها شدهاند. این آمار تنها مربوط به شهر اصفهان است. اصفهان بهلحاظ آلودگی، بعد از تهران مقام دوم را دارد. از سویی تولید گازهای آلاینده، موجب بروز امراض مختلف میشود. بهعنوان نمونه اصفهان مقام اول بیماری MS را در کشور دارد.
* به عبارتی این اتفاقات، زیست- بوم طبیعی شهر را دچار تغییر کرده است.
** این امر طبیعی است. با اضافهشدن جمعیت، کاربری بسیاری از زمینها از کشاورزی و فضای سبز به مسکونی تغییر میکند. ما در دهه پنجاه در حدود 21 هزار هکتار فضای سبز شهری داشتیم، درصورتی که امروز فضای سبز اصفهان کمتر از 14 هزار هکتار است. در واقع 7 هزار هکتار فضای سبز شهر به خاطر مشکلات کلانشهری از بین رفته است. کاهش این مقدار از فضای سبز برای شهر مشکلی شده است. هماکنون سرانه فضای سبز در اصفهان چیزی در حدود 8/18 متر است. این عدد در سال 82 بسیار کمتر بود؛ چیزی در حدود 3/14 متر.
ما تنها امسال توانستیم 500 هکتار به فضای سبز اصفهان اضافه کنیم. البته ما نسبت به سایر شهرها، فضای سبز خوبی داریم. سعی ما و سایر مسئولان شهری در گسترش فضای سبز خوبی داریم. سعی ما و سایر مسئولان شهری در گسترش فضای سبز بوده است. مثلاً در سال گذشته براساس آمار، به ازای هر شهروند یک درخت داشتیم. ما تصمیم گرفتیم که این یک اصله درخت را به دو اصله برسانیم. بنابراین 5/1 درخت در طول یک سال گذشته کاشتیم. هماکنون هم بین مناطق یازدهگانه شهرداری، رقابتی جدی برای گسترش فضای سبز شهر وجود دارد. میتوان گفت که سبزینه شهر اصفهان هماینک خوب است، اما قابل افزایش. البته قصد داریم که سرانه فضای سبز شهر را تا 25 متر افزایش دهیم.
* اصفهان شهری است تاریخی با ابنیه و آثار بهجا مانده از گذشته. بیتردید به مانند سایر کلانشهرها یکی از مشکلات عمده این شهر، بافت فرسوده و بافت تاریخی است. مشکلاتتان در این حوزه چگونه بود؟
** اصفهان یک شهر تاریخی است؛ یعنی اینکه این شهر تنها متعلق به خودش نیست، بلکه به کشورش و حتی به جهان تعلق دارد. از آنجا که این شهر جلوهگاه ملی دارد، باید از بودجههای ملی نیز استفاده کند، اما متأسفانه این اتفاق نمیافتد و حتی آثار تاریخی آن نیز در حال نابودی است. این مسئله باعث شده که بازسازی و نوسازی بافت فرسوده در این شهر با مشکل مواجه شود.
در اصفهان 100/4 هکتار بافت فرسوده وجود دارد. از این مقدار 800/1 هکتار بافتهای تاریخی است. از اینرو مشکلات فراوانی فراروی این شهر قرار دارد. به عنوان مثال سازمان میراث فرهنگی، حدود 12 هزار خانه را در این شهر در طرح قرار داده است که متأسفانه افت قیمت را برای این خانهها به همراه آورده. براساس این طرح، این خانهها تنها تحتنظر سازمان میراث اجازه بازسازی یا نوسازی را خواهند داشت. از آنجا که این بافت تاریخی در قسمت مرکزی شهر یعنی مناطق 1 و 3 قرار دارد، باعث بروز مشکلات فراوان شده. بسیاری از مردم ساکن در این خانهها، به دلیل این قانون، از این منطقه کوچ کردهاند و به مناطق دیگر شهر رفتهاند و حاشیهنشینها و مهاجران و افاغنه در این بخش از شهر ساکن شدهاند. بنابراین مرکز شهر که روزگاری تجلی اصلی شهر بوده و اصالت شهر متعلق به این قسمت بوده، با تغییر بافت جمعیتی به بخش مهاجرپذیر و فرسوده و آلوده تبدیل شده است. در واقع ما در اصفهان، هم از حاشیه تهدید میشویم و هم از بخش مرکزی شهر. این در شرایطی است که در اکثر کشورهای جهان، محدوده تاریخی، گرانقیمتترین بخش شهر را تشکیل میدهند. از سویی از آنجا که اصفهان نگران حفظ و بقای آثار تاریخی است، سالانه 5 میلیارد تومان برای حفظ آن خرج میکند. این در صورتی است که بودجه سازمان میراث فرهنگی برای کل استان اصفهان 400 میلیون تومان بوده است که چیزی در حدود 320 میلیون تومان آن صرف هزینههای جاری مانند پرداخت حقوق و دستمزد به کارمندان میشود. بیتردید میراث فرهنگی برای حفظ آثار تاریخی کاری نمیتواند بکند.
* یکی از چالشهای اساسی شهر اصفهان طی ماههای گذشته، مترو بوده است. تنش میان شهرداری و سازمان میراث فرهنگی پیرامون عبور مترو از زیر چهارباغ همچنان وجود دارد. موضوع چه بود؟
** براساس تصمیم سازمان برنامه و بودجه، خطوطی به عنوان خط اصلی مترو برای کلانشهرها تعیین شده است. به عنوان مثال برای اصفهان خط شمالی- جنوبی را که در دست ساخت است تصویب کرده که 2/20 کیلومتر طول آن است. گذشته از بحث بودجهای آن، هماکنون کار احداث آن به مدت چهار ماه با مشکل روبهرو شده است. از آنجا که مسیر چهارباغ یک مجموعه تاریخی است و موجب حساسیت سازمان میراث شده و تا به امروز هم مسیریابی جدید خط مترو که تحتنظر سازمان برنامه و بودجه و میراث فرهنگی است به نتیجه نرسیده است، این باعث شده که خط میانی ما متوقف شود.
* آیا واقعاً منطقی است که مترو از زیر چهارباغ عبور کند؟
** اتفاقاً راه اصلی برای حفظ بافتهای تاریخی، مترو است. ما در تمام شهرهای جهان مترو را مشاهده میکنیم که از زیر آثار تاریخی عبور میکند؛ مانند میدان لوور فرانسه یا برخی شهرهای روسیه و ایتالیا ... اتفاقاً برای حفظ بافتهای تاریخی، ما به مترو نیاز داریم وگرنه همین لرزشهای عادی که ناشی از حرکت انواع اتومبیلهاست، این آثار را تخریب میکند؛ بهویژه اینکه اصفهان با جمعیت فراوان و حجم زیاد ترافیک، نیاز اساسی به مترو دارد. ما با احداث مترو میتوانیم علاوهبر حفظ آثار تاریخی، روی زمین و حاشیه فضاهای تاریخی را عاری از اتومبیل کنیم و خیابانهای مهم خود را تبدیل به پیادهرو کنیم؛ همانطور که در کشورهای دیگر میبینیم. البته این اتفاق به نحوه احداث مترو نیز بستگی دارد. ما باید روشهای نوینی را به کار بگیریم؛ کما اینکه در حال انجام آن هستیم. ما در واقع روشهای بسیار پیشرفتهای را به کار گرفتهایم. روش کار ما، حفاری به وسیله ماشین TBM است.
* یعنی چه؟! کمی توضیح بدهید؟
** TBM دستگاهی است که میتواند تا بیش از 14 متر به پایین برود و هرگونه ارتعاش را به عمق زمین منتقل کند. این خطوط مترویی که قرار است از زیر چهارباغ برود، در جاهایی تا عمق 28 متری نیز داخل زمین را حفاری میکند. در مسکو هم این اتفاق افتاده. آنها در جاهایی تا عمق 70 متری را نیز حفاری کردهاند. این صورت ماجراست. داستان چیز دیگری است.
سؤال اینجاست. برای عبور مترو از چهارباغ که یک اثر تاریخی است همه از خودشان حساسیت نشان میدهند، اما کسی حاضر نیست بودجهای مجزا برای این مسئله اختصاص دهد. این موضوع به یک مسئله ملی تبدیل شده است، اما کسی اصلاً توجه نمیکند. من برخی از این مسائل را جنجال میدانم. مثلاً برهانههای برخی دیوارهای میدان امام پوسیده است. عالیقاپو امروز دچار فرسایش شده است. این واقعاً آیا مهمتر است یا این که جلوی مترو را بگیرند؟ اگر مترو از زیر چهارباغ یا هر اثر تاریخی دیگر عبور کند، باید تحتنظر کارشناسان و لحاظ تمام شرایط ایمنی باشد، در غیر این صورت ما هم مخالفیم، اما در بسیاری از جاها، اصل اثر، از بین میرود، هیچ صدایی شنیده نمیشود، چرا در شهری مثل شیراز با تعاملها، مترو از زیر بازار وکیل و حمام زند عبور میکند و هیچکس صدایش هم درنمیآید؟! متأسفانه ضابطه سازمان میراث فرهنگی در شهرهای مختلف، فرق میکند و این باعث مشکل میشود. شکی نیست که میراث فرهنگی ما جزو هویت ماست. ما در واقع روزانه دهها تن گاز مسموم را به خورد مردم میدهیم، اما از مترو استفاده نمیکنیم. ما باید بین این دو جریان آشتی به وجود بیاوریم. شهر یک موجود زنده است. باید به حیاتش ادامه دهد. شهر باید به گذشته خود افتخار کند. از میراث خودش هم حفظ و حراست کند. در واقع هم میراث ما مهم است و هم استفاده از تکنولوژی قطار شهری چهار ماه متوقف شده است. قرار شده که سازمان میراث فرهنگی و وزارت کشور به ما جواب بدهند. متأسفانه تا به امروز پاسخی ندادهاند. از قرار معلوم مسیرها مشخص شده است.
متروی اصفهان یا باید از زیر چهارباغ بگذرد یا باغ گلدسته. هرد و هم دارای آثار تاریخی است. باید روشن شود که آیا اصفهان اصلاً مترو میخواهد یا نه؟ ما میخواهیم شهر را نجات دهیم. ما خودمان برای آثار تاریخی خود، اگر دلسوزتر از بعضی ها نباشیم مطمئن باشید که کمتر از آنها نیستیم.
* بودجه شهرداری اصفهان سالانه چقدر است؟
** بودجه کلی شهرداری اصفهان سالانه چیزی در حدود 400 میلیارد تومان است. البته دولت کمترین کمکی نمیکند. شهرداریها نهادهایی هستند عمومی، مستقل و غیردولتی. قبلاً دولت به شهرداریها کمک میکرد، اما از سال 67 به بعد، شهرداریها خودکفا شدند و عمده درآمدشان متکی به بخش مسکن است. البته در سال 62 لایحهای به مجلس داده شد با عنوان «تثبیت درآمدهای پایدار شهرداریها» که تا به امروز خبری از آن به دست نیامده است.