حسین عطوف
بحث حقوق بشر و شهروندى که براى اولین بار ریشه آن در اندیشه هاى ارسطو تجلى یافت، همچنان دغدغه جوامع و حکومت هاى دموکراتیک و مردم سالار است. در اندیشه ها و مذاهب و ادیانى همچون زرتشت، یهود، مسیحیت و اسلام و نیز حقوق بشر همواره از اصلى ترین اصول و مبانى بوده است.
حکومت هاى مختلف در طول تاریخ براى حفظ حقوق بشر و شهروندى شهروندان و احصاء و قانونى کردن آن به تدوین قوانین و مقررات و اسناد در سطح بین المللى پرداخته اند که این نوشتار موضوع حقوق بشر و شهروندى در قانون اساسى را مورد توجه قرارداده است.
قانون اساسى جمهورى اسلامى ایران در اصول مختلف خود حقوق بشر و شهروندى را مورد توجه قرار داده است که از آن جمله مى توان به اصول زیر اشاره کرد:
اصل دوم: کرامت و ارزش والاى انسانى، آزادى، عدل و نفى هرگونه ستمگرى و ستم کشى و سلطه گرى و سلطه پذیرى.
اصل سوم: وظیفه دولت در بالابردن سطح آگاهى هاى مردم با استفاده از مطبوعات و رسانه هاى گروهى، آموزش و پرورش و تربیت بدنى رایگان، محو هرگونه استبداد و انحصارطلبى، تامین آزادى هاى سیاسى و اجتماعى در حدود قانون، مشارکت عامه مردم در تعیین سرنوشت سیاسى، اقتصادى، اجتماعى و فرهنگى خویش، رفع تبعیضات ناروا و ایجاد امکانات عادلانه براى همه، پى ریزى اقتصاد صحیح و عادلانه جهت ایجاد رفاه و رفع فقر و محرومیت، تامین حقوق همه جانبه افراد از زن و مرد و ایجاد امنیت قضایى عادلانه براى همه و تساوى عموم در برابر قانون.
اصل نوزدهم: برابرى همه مردم ایران از هر قوم و قبیله و رنگ و نژاد و زبان و برخوردارى از حقوق مساوى.
اصل بیستم: حمایت قانون از همه افراد ملت اعم از زن و مرد و برخوردارى آنها از همه حقوق انسانى، سیاسى، اقتصادى، اجتماعى وفرهنگى.
اصل بیست و یکم: وظیفه دولت در حفظ حقوق زنان (احیاى حقوق مادى و معنوى، حمایت از مادران، ایجاد دادگاه صالح جهت بقاى خانواده، ایجاد بیمه خاص زنان سالخورده و بى سرپرست، اعطاى قیمومیت فرزندان به مادران شایسته).
اصل بیست و دوم: مصونیت حیثیت، جان، مال، حقوق، مسکن و شغل اشخاص از تعرض مگر با تجویز قانون.
اصل بیست و سوم: ممنوعیت تفتیش عقاید.
اصل بیست و چهارم: آزادى نشریات و مطبوعات در بیان مطالب در حدود مبانى اسلام و حقوق عمومى.
اصل بیست و پنجم: ممنوعیت بازرسى نامه، ضبط و فاش کردن مکالمات تلفنى، افشاى مخابرات تلگرافى و تلکس، استراق سمع و هرگونه تجسس.
اصل بیست و ششم: آزادى جمعیت ها، انجمن هاى سیاسى و صنفى و انجمن هاى اسلامى یا اقلیت هاى دینى شناخته شده در حدود استقلال، آزادى، وحدت ملى و موازین اسلامى.
اصل بیست و هفتم: آزادى تشکیل اجتماعات و راهپیمایى ها به شرط آن که مخل به مبانى اسلام نباشد.
اصل بیست وهشتم: آزادى انتخاب شغل در حدود موازین اسلامى و مصالح عمومى و حقوق دیگران.
اصل بیست و نهم: برخوردارى از تامین اجتماعى.
اصل سى ام: وظیفه دولت در فراهم کردن وسایل آموزش و پرورش رایگان.
اصل سى و یکم: حق داشتن مسکن متناسب با نیاز هر فرد
اصل سى و دوم: ممنوعیت دستگیرى و بازداشت بدون حکم قانون.
اصل سى و سوم: ممنوعیت تبعید و یا اقامت اجبارى مگر با حکم قانون.
اصل سى و چهارم: حق دسترسى همه افراد ملت به دادخواهى به دادگاه هاى صالح.
اصل سى و پنجم: حق داشتن وکیل
اصل سى و ششم: حکم به مجازات و اجراى آن از طریق دادگاه صالح
اصل سى و هفتم: اصل برائت
اصل سى و هشتم: ممنوعیت شکنجه و اجبار به شهادت، اقرار یا سوگند
اصل سى و نهم: ممنوعیت هتک حرمت و حیثیت کسى که به حکم قانون دستگیر، بازداشت، زندانى و یا تبعید شده.
اصل چهل و یکم: حق داشتن تابعیت ایرانى براى هر فرد ایرانى
اصل چهل و دوم: حق اتباع خارجه براى گرفتن تابعیت ایران.
اصل چهل و سوم: استوارى اقتصاد جمهورى اسلامى ایران براساس تامین نیازهاى اساسى مانند مسکن، خوراک، پوشاک، بهداشت، درمان و آموزش و پرورش، تامین شرایط و امکانات کار براى همه، رعایت آزادى انتخاب شغل، منع اضراد به غیر و انحصار و احتکار و استفاده از علوم و فنون و تربیت افراد ماهر براى توسعه و پیشرفت اقتصاد کشور و تاکید بر افزایش تولیدات کشاورزى، دامى و صنعتى و نیازهاى عمومى.
اصل نودم: حق شکایت از طرز کار مجلس، قوه مجریه یا قوه قضاییه و وظیفه مجلس در رسیدگى به آن.
اصل یکصد و پنجاه و ششم: علنى بودن محاکمات مگر آنکه منافى عفت عمومى یا نظم عمومى باشد.
اصل یکصد و شصت و نهم: اصل عطف بماسبق نشدن قوانین
اصل یکصد و هفتاد و یکم: جبران خسارت توسط قاضى در اثر تقصیر و اشتباه او و وارد شدن ضرر مادى و معنوى به دیگرى.