نگاه دنیا به آمارهای جمعیتی ایران

* سرشماری درایران چه اهدافی را دنبال می کند و ششمین سرشماری نفوس و مسکن نسبت به پنج دوره قبل چه تغییراتی را دارد؟
** طرح های سرشماری در دنیا دارای یک اعتبار خاصی است. عموماً روی اعداد و ارقامی که طرح ها دارند قضاوت می کنند. رتبه و پیشرفت یک کشور را می سنجند و به نوعی این اعداد کاربرد داخلی و بین المللی دارد.
این اعداد و ارقام چون با واقعیت های جامعه کاملا تطبیق خواهد داشت، می تواند ملاک خوبی برای تشخیص رأی جهانیان و دست اندرکاران و برنامه ریزان در داخل کشور باشد.
از طرف دیگر هر چقدر این اعداد و ارقام صحیح مطرح شود، برنامه ریزان می توانند برنامه ریزی های صحیح و درست را برای کشور طراحی کنند. مجموع اینها اهداف طرح سرشماری را در برمی گیرد. اینکه با طرح سرشماری 10 سال پیش چه تفاوت هایی دارد، باید بگویم، دراین طرح بیش از 20 نوآوری جدید درج شده است.
یکی از ویژگیهای این طرح اجرای همزمان طرح نمونه گیری در طرح سرشماری است. از 10 درصد خانوارها پرسشنامه بلند را می پرسیم که دارای 56 سؤال است. از حدود 17 میلیون خانوار دیگر 26 سؤال می پرسیم. چون این کار همزمان انجام می شود، هزینه های جامعه نمونه بسیار کاهش می یابد و دیگر نیازی نیست دو مرتبه آمارگیری کنیم و جمع آوری اطلاعات مجزا انجام دهیم. همزمان با اجرای طرح سرشماری، 10 درصد از خانوارها طرح نمونه گیری انجام می دهیم که می تواند مورد استفاده بسیار زیاد برای آینده قرار بگیرد. به جای اینکه به کل جامعه مراجعه کنیم، به 10 درصد نمونه مراجعه خواهیم کرد که هزینه ها را بسیار کاهش خواهد داد.
ویژگی دوم: درکلیه نقشه هایی که برای طرح سرشماری موردنیاز بوده از آخرین تکنولوژی روز استفاده شده که این نقشه ها رایانه ای بوده و قابلیت استفاده به وسیله سیستم های جغرافیایی است و می تواند یک پایگاه اطلاعاتی پرارزشی برای آینده باشد که در گذشته امکان پذیر نبود.
نوآوری دیگر استفاده کردن از استخراج به روش هوشمند است. این روش بدین ترتیب است که وقتی پرسشنامه ها از طریق آمارگیرها کامل و کنترل آن انجام شد، وارد دستگاههای بسیار حساس می شود و اطلاعات آنها به صورت هوشمند برداشت می شود. بنابر این سرعت کار افزایش می یابد. در آزمایشی که انجام دادیم، دقت 8/99 درصد را تحویل داد که بالاترین رقم استاندارد جهانی است، این کار باعث می شود که نسبت به سال 75 هم سرعت و هم دقت بالایی داشته باشیم. با این روش حداکثر ظرف 6 ماه نتایج سرشماری را به مردم اعلام می کنیم که تا اوایل اردیبهشت ماه این کار انجام می شود.
از نوآوری های دیگر این دوره، مستندسازی تمام مراحل سرشماری از طرح تا آموزش و جذب نیرو و اجرا و در نهایت استخراج نتایج است که تمام آنها را مستندسازی و برای آینده نگهداری می کنیم که بتوانند از آن استفاده کنند.
مستندسازی یعنی اینکه این طرح چگونه تولید شد و چگونه به دست آمد. مثلاً 900 قلم اطلاعاتی را که مسئولان درخواست داشتند در طرح اطلاعاتی انجام بدهیم، اصلاً امکان پذیر نبود که یک خانم خانه دار به جلوی در بیاید و به این تعداد سؤال پاسخ بدهد.
بنابراین باید این سؤال ها، پالایش و گزینش می شد که چه سؤالاتی حساسیت برای مردم ایجاد می کند، سؤالاتی را باید مطرح کنیم که ظرف مدت 20 دقیقه خانم خانه دار به آنها پاسخ دهد. در عین حال نیازهای دستگاهها را که خیلی هم متنوع بود برآورده سازد. نه اینکه خیلی از اقلام اطلاعاتی را مورد اهمیت قرار ندهیم. بنابر این تمام اینها مستند شد که چرا از 900 سؤال به 26 سؤال رسیدیم. تمام تلاش ما این است که به مردم این اطمینان را بدهیم که از اطلاعات ارائه شده صرفاً در جهت مسائل آمارگیری و طرحهای آماری استفاده خواهد شد.
* نقش سرشماری در پیشرفت کشور به لحاظ فرهنگی، اقتصادی و اجتماعی چگونه است؟
** هر برنامه ریزی احتیاج به اطلاعات دارد و سرشماری این اطلاعات راتأمین می کند و به آن جواب داده ، در اختیار مسئولان قرارمی دهد. یکی از اطلاعات بسیار ارزشمند میزان بهداشت خانواده است. ما در این پرسشنامه تعیین خواهیم کرد که فرزندان خانواده ها درچه شهرستانی، چه بیماری خاصی دارند. بنابر این وزارت بهداشت و درمان می تواند برنامه ریزی و آنها را درمان و یا برنامه ریزیهای پزشکی را برای آنها تنظیم کند. یااگر از نظر مسائل تغذیه ای مشکلی دارند که این بیماری به وجود آمده است، آیا آب آشامیدنی آنها دچار مشکل شده است، همه اینها را می تواند پاسخ بدهد.
در مورد مسکن و نیاز مسکن با این طرح کاملاً مشخص می شود، جامعه ما چه میزان به مسکن نیاز دارد. ممکن است در یک خانه کوچک دو یا سه خانوار زندگی کنند. زیربنای موردنیاز را نداشته باشند و به اجبار در آنجا زندگی کنند، با این کار برای برنامه ریزان مسکن مشخص می شود که چه میزان مسکن واقعی درشهرها و روستاها مورد نیاز است.
یا در مسائل آموزشی و پرورشی از میزان تحصیلات، کم سوادی یا بی سوادی اطلاعات کاملی بدست می آید و وزارت آموزش و پرورش می تواند برنامه ریزی گسترده ای داشته باشد.
همچنین سالهاست کشور در خیلی از نقاط محروم سرمایه گذاری می کند و در آنجاها اشتغال و در نتیجه رشد ایجاد می کند، آیا اینها از آن محرومیت خارج شده اند یا نه؟
لذا برای رفع محرومیت، ایجاد عدالت و امکانات برتر نیاز به این اطلاعات است.
* دستگاههای اجرایی تا چه میزان با مرکز آمار همکاری دارند؟
**طبق دستور ریاست جمهوری طرح سرشماری اجرا می شود و تمام دستگاهها در سراسر کشور موظف شده اند در زمینه تجهیزات، امکانات و خودرو را آماده کنند و عملاً اگر این همکاری وجود نداشت، اجرا شدن این طرح امکان پذیر نبود این طرح 15 هزار خودرو نیاز دارد تا در اقصی نقاط کشور طرح را به اجرا در آورد.
* چه تعداد نیرو با شما همکاری دارند؟
** 88 هزار نفر نیروهای بیرون از سازمان با گذراندن دوره های آموزشی و قبولی در امتحانات با مرکز آمار در اجرای طرح همکاری خواهند داشت. این عده شامل نیروهای آمارگیر، بازبین آمار، کارشناس آمار معاون فنی، ناظر فنی، ناظر مالی و آموزشی و نماینده ستاد هستند که در هر استان انجام وظیفه می کنند. در هر استان یک ستاد سرشماری داریم که زیر نظر استاندار کار می کنند و ریاست طرح سرشماری در مسائل را استاندار به عهده دارد و سازمان برنامه ریزی استان به عنوان مدیر اجرایی آن است.
* با توجه به چندگانگی فرهنگی خانوار در کشور روش نمونه گیری چگونه انجام می شود؟
** در این روش آمارگیر به 9 خانه 26 سؤال ارائه می کند و به دهمین خانه 56 سؤال ارائه می کند. این گونه نیست که 10 درصد شهر تهران را انتخاب کنیم بلکه در تمامی نقاط کشور به این صورت انجام می شود.
* برخی معتقدند در کشور چند گانگی آمار وجود دارد، برای حل این معضل چه باید کرد؟
** امیدواریم در این طرح سرشماری بحث فرهنگ آماری هم مطرح شود، ما دنبال این هستیم که فرهنگ آماری در کشورمان رشد پیدا کند. بدین صورت که اگر یک نفر آماری ارائه می کند مردم از او بپرسند که مستند این عدد کجاست، متأسفانه در جامعه ما عددها و ارقام خیلی راحت مطرح و پذیرفته می شود، نباید اینگونه باشد.
آمار غلط اکثراً از سوی مسئولان ارائه می شود.
بله، متأسفانه هر مسئولی برای آنکه ثابت کند کارش را خوب انجام داده است، سعی می کند از اعداد و ارقام استفاده کند، ولی اگر در مستندات مرجع ملی آن مطرح نشود، نباید رسانه و روزنامه ها آنها را انعکاس دهند. ما معتقدیم اعداد و ارقام باید و با استفاده به یک مرجع ملی مطرح شود. نه اینکه هر کس برای آنکه کارش را بهتر جلوه بدهد از اعداد و ارقام به نوعی که دلش می خواهد استفاده کند. بنابراین باید برای اعتلای فرهنگ آماری، اسناد رسمی در رابطه با یک رقم ارائه دهیم.
باید در جامعه طوری این فرهنگ ایجاد شود که هر شخصی مستندات خود را در رابطه با سخنانش بگوید، این اعداد رسمی اگر به کار گرفته شود، تشتت وجود نخواهد داشت.
بهتر نیست از طریق دستگاه های اجرایی یا از طریق رئیس جمهور به آنها ابلاغ شود آماری را غیر از مرکز آمار یا بانک مرکزی اعلام نکنند، در غیر این صورت پیگیرد قانونی دارد.
این موضوع اعلام و بخشنامه شده است که چه اعدادی ملاک مرکز آمار است.
خوشبختانه ابلاغ شده که میزان جمعیت را فقط مرکز آمار می تواند اعلام کند، اینکه این اعداد تا چه حد درست یا غلط است باید گفت این قوی ترین و مستندترین اعداد است. هر کس ایرادی دارد می تواند به مرکز آمار اعلام کند. نباید این گونه باشد که مراکز و مراجع ملی کشور راحذف کنیم و اعداد غیرمستند و غیراصولی را مطرح کنیم، لذا رئیس جمهور هم در این باره دستورات لازم را داده اند، براساس همین هم عمل می شود. وزارت کشور هم براساس آمارهای مرکز آمار وضعیت جمعیت کشور و تعداد انتخاب شوندگان و انتخاب کنندگان را تعیین می کند.
* هزینه ای که برای برگزاری ششمین سرشماری در نظر گرفته اید چه میزان است؟
** باید 67 میلیارد تومان برای طرح سرشماری هزینه می شد، ولی با کمک دستگاه های اجرایی و با روشهای صرفه جویی و روشی که در سیستم های رایانه ای به کار برده ایم با حدود 37 میلیارد تومان این طرح اجرا می شود که در نوع خود در کل کشورهای آسیا و اقیانوسیه نظیر ندارد. سرانه کشور حدود 58/0 دلار می شود، در صورتیکه همین عدد برای ژاپن 58/2 دلار شده است. یعنی پنج برابر هزینه ماست. سال پیش ژاپن برای سرشماری 135 میلیون نفر حدود 650 میلیون دلار هزینه کرده است. در صورتی که ما برای حدود 70 میلیون نفر نزدیک به 40 میلیون دلار هزینه خواهیم کرد. بقیه کشورها هم اینگونه است و اکثراً دو، سه تا چهار برابر ما هزینه می کنند، کاری که ما انجام می دهیم در نوع خودش بی نظیر است.
* ایران از لحاظ آمارگیری در منطقه و دنیا چه رتبه ای دارد؟
** خیراً کنفرانسی در کره جنوبی برگزار شد که 43 رئیس مرکز آمار آسیا و اقیانوسیه در آنجا جمع بودند، طرح سرشماریهایی که انجام داده بودند، مورد بررسی قرار گرفت.
طرح سرشماری ایران به عنوان یکی از طرحهای پیشرفته و مطابق با استانداردهای جهانی یکی از قوی ترین طرحها است و همه منتظرند نتیجه این طرح برای دنیا اعلام شود، چون از استاندارد بالایی برخوردار است و سیستم هوشمند را در ایران عمل می کنیم که عموماً در کشورهای پیشرفته به آن عمل می شود، ولی ما با هزینه بسیار پائین تر اجرا می کنیم. این مدلی برای دیگر کشورها خواهد شد.
* از نظر رتبه بندی در کجا قرار داریم؟
** تقریباً در آسیا هم رده ژاپن، استرالیا و کره هستیم و از بقیه کشورها به لحاظ علمی و تکنیک های به کار رفته بالاتر هستیم و برخی از کشورها را هم آموزش می دهیم. ایران هم اکنون مرکز آموزش «سیاپ» در منطقه است که اخیرا هم یک دوره آموزش انجام شد که در آن 17 کشور آسیایی شرکت کردند.
* برخی از مسئولان سازمان سال قبل از بودجه اندک مرکز آمار انتقاد می کردند و می گفتند، برای سازمانی که دائم کار کارشناسی انجام می دهد، مناسب نیست و ممکن است سرشماری را با مشکل مواجه کند؟
** البته طرح سرشماری جلو می رود و امیدواریم کسری ها را جبران کنند. ولی کلا کشوری با وسعت و پهناوری 000/648/1 کیلومترمربع و با جمعیت حدود 70 میلیون نفر، 30 تا 40 طرح آماری پاسخگو نیست و باید در سال چیزی حدود 300 طرح آماری در آن انجام شود، تا نیازهای مختلف و با خواست های مختلف خودش را تطبیق دهد. به طوری که وقتی یک مسئول یک نیاز آماری دارد باید ظرف کمتر از یک ماه و سریع آن را تأمین کند.
ما معتقدیم برای آمار لازم نیست هزینه کنید، بلکه می گوئیم برای تصمیم گیری های خود سرمایه گذاری کنید. اگر آمار را هزینه ببینید، سختی نشان خواهید داد. معتقدیم «آمار» خود درآمدزاست، به شرط آنکه درست استفاده شود. دولت نباید با دید هزینه ای به مرکز آمار نگاه نکند، بلکه با دید سرمایه گذاری، توسعه ای و تصمیم گیری بر مبنای دانایی به آن توجه کند، متوجه خواهد شد که اینها هزینه نیست، بلکه یک سرمایه گذاری است که در آینده سود به دنبال خواهد داشت.
* آیا در آمارگیری که انجام خواهید داد منابع انرژی مصرفی خانواده ها را هم بررسی می کنید.
** یکی از سؤالات ما در ششمین سرشماری، سوخت مصرفی است، از خانوارها می پرسیم چه سوختی مصرف می کنید؟
ما در این سرشماری به همه جای ایران سرکشی می کنیم و آمارگیری می کنیم و از تمام کشور عکس برداری واقعی می شود، بنابراین می توان برنامه ریزی خوبی در رابطه با انرژی و توزیع و نوع مصرف آن برای مسئولان و وزارت نفت در اختیار آنها قرار داد.
* مرکز آمار تا چه حد استقلال عمل دارد، آیا در دنیا هم تابع یک سازمان دیگر است؟
** در تمام دنیا به دنبال این هستند که مراکز آمارشان بخصوص مرکز ملی آمار به عنوان مرکز مستقلی باشد و زیرنظر هیچ دستگاه اجرایی نباشد، بلکه بر دستگاه های اجرایی نظارت کنترل و هماهنگی داشته باشد، برای آمارهایی که تولید می کنند. به همین دلیل مرکز آمار باید یک مرکز مستقلی باشد، ما از نظر اجرای کار استقلال عمل داریم، هیچکس به ما نمی گوید اطلاعات شخصی فرد را به کسی بدهیم، چون می داند طبق قانون مرکز آمار این کار امکان پذیر نیست. از نظر اجرایی هم چون مرکز آمار ذینفع نیست، زیرا هیچ آماری برای مرکز آمار نیست. هر اطلاعاتی تولید می کنیم برای همه نظام است بنابراین چون نفعی در عدد و رقم آمار نداریم: سعی می کنیم از نظر علمی و فنی آمارها صحیح باشد.
* آمارهایی که شما ارائه می دهید در برخی مواقع با بانک مرکزی اختلاف دارد.
** ما مرحله به مرحله هماهنگی با دستگاه ها را شروع کرده ایم. همان گونه که شما هم در ابتدا گفتید دستگاه های مختلف آمارهای مختلف می دادند، برای نمونه با وزارت کار جلسات هماهنگی گذاشتیم و طرح های نرخ بیکاری را مطرح کردیم. طرح هایی که توسط وزارت کار و مرکز آمار انجام می شد، عنوان گردید کارشناسان مذاکرات خود را انجام دادند و پذیرفتند.
با بانک مرکزی هم در رابطه با نرخ تورم و خط فقر، به علت سوابق طولانی این بانک دارد آنجا هم هماهنگی های لازم را انجام می دهیم و پس از اتمام سرشماری عمومی نفوس و مسکن روش هایمان را مشابه کنیم که اشکالات کار به صورت دوگانگی به وجود نیاید. البته خیلی از مشکلاتی که قبلا بوده در حال حاضر اصلاح شده است و امیدوارم مقداری هم که باقی مانده در جلسات مشترک برطرف شود.
* اینکه قرار بود که وزارت رفاه خط فقر را اعلام کند چه می شود؟
** طبق مصوبه هیئت دولت تورم را باید بانک مرکزی اعلام کند، اعلام خط فقر به عهده وزارت رفاه است و نرخ بیکاری را مرکز آمار باید اعلام کند. ما سعی می کنیم بر روی نحوه جمع آوری اطلاعات و ساختار این کار هم با آنها هماهنگی داشته باشیم، تا به عنوان مرجع ملی آمار اعداد و ارقامی که داده می شود، بعدها سری زمانی اش حفظ شود.
* برای ارائه نرخ بیکاری چه معیارهایی را در نظر می گیرید؟
** نرخ بیکاری طرح بسیار پیشرفته ای را از سال قبل شروع کرده ایم و به طور فصلی کل کشور را مونیتور می کنند که در آن از مدل چرخشی استفاده می شود و دقت بسیار بالایی دارد. همه محققین و اقتصاددانان و آمارشناسان این طرح را به عنوان یک طرح پیشرفته پذیرفته اند و هم اکنون ملاک تصمیم گیری شان اعداد و ارقامی است که مرکز آمار ارائه می کند. چون به صورت فصلی هم ارائه می شود و هیچ طرحی نداریم که به این دقت و به این حجم اطلاعات را در اختیار مسئولان قرار بدهد، مورد استقبال قرار گرفته است. برای نمونه حتی تابستان امسال با اینکه ما طرح سرشماری را هم داشتیم، ولی بحث طرح آمارگیری نیروی کار را حذف نکردیم و به روال خودش در حال انجام است. در این طرح آمارگیری نیروی کار در تابستان امسال آمار ارقامش ارائه شده است. براساس این آمارگیری در تابستان امسال (سال85) نرخ بیکاری در جمعیت فعال 10 ساله و بیشتر 2/10 درصد شده است که نسبت به تابستان سال قبل 7/0 و نسبت به فصل بهار 8/0 درصد کاهش یافته است. از طرف دیگر نرخ بیکاری جوانان 15 تا 24 ساله در فصل تابستان امسال 9/20 درصد بوده که نسبت به تابستان گذشته 8/0درصد و نسبت به فصل بهار 7/1 درصد کاهش یافته است.
* نتایج دقیق کلی آمارگیری چه زمانی اعلام می شود؟
** در اردیبهشت ماه اطلاعات الکترونیکی سرشماری را در اختیار همه مردم قرار خواهیم داد. البته بعد هم چاپ و منتشر می شود و در اختیار مردم قرار می گیرد.
آمار وسعت 1،648،000 کیلومتر مربع آمار خشکی کشور ایران است، معتقدم فلات قاره خلیج فارس که نصف آن متعلق به ایران است و دریای عمان و 20 درصد دریای خزر هم محل حکومت جمهوری اسلامی ایران است که در وسعت فوق قرار نگرفته و باید این وسعت دریایی به آن اضافه شود. یعنی از خرمشهر تا گواتر یعنی از نیمه خلیج فارس و منطقه اقتصادی دریای عمان و 20 درصد دریای خزر هم به عنوان وسعت کشور ما محسوب شود.
این مسئله را به عنوان یک طرح در سازمان نقشه برداری ارائه کرده ایم، البته میزان وسعت دقیق آن را در نظر ندارم ولی آن را جزو قلمرو جمهوری اسلامی می دانم.
در پایان یکی از مهمترین مسائل این است که اعتماد مردم را نسبت به سرشماری جلب کنیم، اینکه این امر به نفع مردم و کشور است و برای توسعه و رشد و آبادانی کشور خودشان است، لذا به سؤالات مأموران ما صادقانه پاسخ بدهند.
فتاوای آیات عظام هم در این رابطه تأکید بر همکاری با مأموران سرشماری است، براساس این فتاوی اگر پاسخ درست به پرسشنامه ندهند، گناه مرتکب شده اند، با توجه به روشی که انجام می شود این سرشماری برای آمارگیری بسیار مفید است.