اخذ مالیات بیشتر از آن دسته از افراد جامعه که کالاها و خدمات لوکس و غیرضروری بیشتری مصرف میکنند، افزایش مستقیم و غیرمستقیم میزان درآمدهای مالیاتی و نسبت درآمدهای مالیاتی از کل درآمدهای جاری دولت و جلوگیری از اخذ مالیات مضاعف از محصول نهایی واحد نیز از دیگر مزایای اصلی مالیات بر ارزش افزوده است. عرضه و فروش همه کالاها و ارائه خدمات و همچنین واردات آنها مشمول این نظام مالیاتی است، بنابراین به جز کالاها و خدمات معاف شده که عمدتا کالاها و خدمات اساسی سبد مصرفی خانوار به ویژه خانوارهای کم درآمد است، سایر کالاها و خدمات مصرفی مشمول اخذ مالیات بر ارزش افزوده میشود.
در قانون مالیات بر ارزش افزوده برخی از کالاها و خدمات از شمول این نظام مالیاتی و در نتیجه اخذ این اقلام معاف شده است و این بدان معنا نیست که عرضه این دسته از کالاها و خدمات مشمول اعمال مقررات این قانون نخواهد بود. معافیتهای مالیاتی عموما اقلام سبد کالای مصرفی خانوارهای کم درآمد شامل محصولات و نهادهای کشاورزی، انواع دام و طیور زنده، آبزیان، زنبور عسل و کرم ابریشم و همچنین اقلام عمده و ضروری سبد مصرفی خانوار، انواع خدمات بهداشتی و دارو، خدمات توانبخشی، پژوهشی و آموزشی، خدمات بانکی، خدمات حمل و نقل عمومی مسافری درون و برون شهری میشود. در نظام مالیات بر ارزش افزوده کالاها و خدمات صادراتی مشمول نرخ صفر میشود و این امر به معنای آن است که کالا و خدمات صادراتی نه فقط در زمان صادرات مشمول مالیات نمیشود، بلکه سازمان امور مالیاتی، همه مالیات بر ارزش افزودههای پرداختی بابت خرید کالاهای مصرفی را نیز که در تولید و عرضه محصول صادراتی پرداخت شده، به مودی باز میگرداند. این عوامل باعث شده تا اجرای نظام مالیات بر ارزش افزوده به علت جایگزینی آن با مالیات قبلی موجب افزایش محسوسی در سطح قیمت کالاها و خدمات نشود. از سوی دیگر در قانون مالیات بر ارزش افزوده نرخ این مالیات 5/1 درصد پیشبینی شده که با احتساب 5/1 درصد عوارض شهرداریها جمعا به سه درصد مالیات و عوارض بالغ میشود.
در این قانون همچنین برای انواع سوخت و دخانیات نیز نرخهای خاص و بالاتر در نظر گرفته شده است. قانون مالیات بر ارزش افزوده را جزء اصلاحات اقتصادی کشور میتوان دانست و در برنامههای اول تا چهارم توسعه اقتصادی و اجتماعی کشور بر ضرورت اجرای این قانون و بر لزوم اتکا بودجه به مالیات به جای نفت تاکید شده است. عامه مردم در بیشتر کشورهای دنیا در فعالیتهای اقتصادی مشارکت دارند. به طوری که با پرداخت بخشی از درآمد خود به عنوان مالیات به دولتها کمک میکنند.
اقتصاد سالم
یک کارشناس اقتصادی معتقد است: دولت برای ایجاد اقتصادی سالم در کشور باید ابتدا سطح درآمد مردم را افزایش دهد که البته این امر با اجرای برنامههای خصوصیسازی که چند سالی است در کشور آغاز شده، با ایجاد زمینه کار برای مردم و سپس اخذ مالیات بر درآمد محقق میشود. تکیه بر درآمدهای نفتی نه تنها سبب بیتوجهی به ارتقا سهم درآمدهای مالیاتی در بودجه شده، بلکه این امر برای نظام اقتصادی کشور مشکلات و بیماری ایجاد کرده است. در سیستم مالیاتی، مالیات از مصرفکننده، شرکتها و حقوقبگیران اخذ میشود. مجموع نرخ مالیات بر درآمد و مالیات بر ارزش افزوده حدود 40 تا 50 درصد است و مالیات بر خرج در دنیا حدود 10 تا 20 درصد و مالیات بر درآمد حدود 10 تا 30 در صد است . همچنین اصلاح نظام مالیاتی در ایران از سال 1368 در دستور کار بوده به نحوی که نرخ مالیات 55 درصد از صاحبان درآمد و مالیات بر خرج تنها از نوشابه و سیگار اخذ میشد.
قانون مالیات در سال 1380 همزمان با در دستور کار قرار گرفتن اصلاحات اقتصادی بازنگری شد و براساس آن نرخ مالیات شرکتها 25 درصد و حقوق بگیران 10 تا 25 درصد تعیین شد. عباس هشی گفت: قانون مالیات بر ارزش افزوده حدود چهار سال در دستور کار دولت و مجلس بوده و نمایندگانی از مجلس شورای اسلامی، دولت، اتاق بازرگانی، وزارت صنایع و معادن و اصناف در جریان بررسی آن حضور داشتهاند. قانون مالیات بر ارزش افزوده بعد از 19 سال در مجلس تصویب و برای اجرا ابلاغ شد و براساس این قانون مالیات بر خرج و تنها یک بار دریافت میشود. البته در زمان حاضر مردم در زمان خرید سیگار، بنزین و نوشابه مالیات پرداخت میکنند. اما متوجه پرداخت آن نمیشوند. اما برای سایر کالاها نیز باید فاکتور ارائه شود.