همگرایی منطقهای هم تاکتیک و هم یک استراتژی در سیاست خارجی دولت نهم ایران است. همزمان با روی کار آمدن این دولت جهتگیری سیاست خارجی ایران به سمت متوازنسازی روابط با بلوکها و کشورها در عرصه بینالملل و بهرهگیری بیشتر از فرصتها و ظرفیتها برای استیفا و تأمین حقوق کشور و منافع ملی تعریف و امور بدین سمت هدایت شده است. در این میان همسایگان عناصر ارزشمند در سیاست خارجی ایران محسوب میشوند. چرا که هم در دکترین دفاعی و هم در برنامههای توسعه در سطح ملی و منطقهای، از سوی تهران برای همسایگان سهم و وزن ویژه در نظر گرفته شده است. تلاش آمریکا بعنوان مخالف سیاسی نظام ایران از ابتدای انقلاب اسلامی ایجاد شکاف میان ایران و همسایگانش بوده است، اما ایران خصوصاً در دوره دولت نهم با پیگیری دیپلماسی فعال تلاش ویژهای برای تعریف منافع سیاسی، اقتصادی و محاسن با هم بودن و با هم کار کردن در منطقه مبذول داشته است. برخی از همسایگان هم پس از آزمودن راه و روشهای دیگر در سالهای گذشته، امروز بهتر از هر زمانی قدر و قیمت توجه به مسائل منطقه خویش را دریافتهاند و بیش از پیش به مزیتهای طبیعی همسایگی توجه نشان دادهاند، خلاصه از آن رو که حضور نیروهای فرامنطقه و در رأس آنها آمریکا در سالهای اخیر به لشکرکشی و نظامیگری نیز رسیده و این حضور بیشترین حد از ناامنی، تهدید و بیثباتی را با خود به ارمغان آورده است. حالا دیگر در منطقه ما کشور و دولت زخم نخورده یا مورد تهدیدهای پیدا و پنهان واقع نشده از سوی آمریکاییها را نمیتوان سراغ گرفت، سیاستمداران آمریکا دیگر نه تنها در میان مردم منطقه بیاعتبار و منفورند، بلکه دولتهای دوست آنها هم از بازیهای زیر و رو و طرحهای ریز و درشت مثل خاورمیانه بزرگ و غیره که هر روز از طرف آمریکا در دستور کار قرار گرفته و بعد با تغییراتی زمینهساز طرح و برنامه جدید میشوند، ناراضی هستند. مناقشه اعلام نشده اما آشکار برخی کشورهای عربی با آمریکاییها به صورتی که رابطه میان آنها برقرار بوده، اما هر روز اتباع این کشورها در عراق و افغانسان خود را علیه نیروهای آمریکایی منفجر میکنند، پرهزینه، با نتایج غیرقابل پیشبینی و در جهت بیثباتی و ناامنی فزاینده در منطقه است و این بساط افق امیدوارکنندهای در برابر هیچ کس ندارد؛ ادعاهای آمریکا برای تأمین دموکراسی و رفاه و غیره تنها در خاورمیانه شکست خورده نیست، اهالی منطقه قفقاز و آسیای مرکزی هم به بسیاری از حرف و ادعاهای اثبات نشده نیروهای فرامنطقه و آمریکا به دیده تردید مینگرند. در چنین شرایطی زمینه و بستر توجه به واقعیات، الزمات و محاسن کار و همگرایی منطقهای بهتر درک شده است. تجربه کشورها نیز مؤید آن است که هر مسأله مربوط و مشترک میان آنها از طریق همکاری با یکدیگر بهتر حل و تأمین شده است.
کشورهای منطقه به فراست دریافتهاند شعار همگرایی منطقهای ایران اکنون نه فقط یک تاکتیک برای مقابله با سیاستهای یکجانبه آمریکا بلکه تاکتیکی ارتقا یافته به یک استراتژی برای تأمین مصالح منطقه و کشورهای آن است. استراتژیی که تهران حاضر است در حوزه مسائل مختلف برای آن هزینه سیاسی و اقتصادی پرداخت کرده و در حرکت کشورها به سمت استفاده از ظرفیتهای بین خود و بهرهوری از امکانات طبیعی و تولید و تجاری یکدیگر و تأمین امنیت و ثبات در منطقع مشارکت مؤثر داشته باشد. از این روست که در هر اتفاق و همکاری منطقهای از خلیج فارس و عراق گرفته تا قره باغ و دریای خزر و لبنان، ایرانیان حضور دارند. اگر ایران در قارههای مختلف از جمله آمریکا و اروپا در مقابل آنها که عملاً حاضر به رعایت جنبههایی از حقوقش مثل برخورداری از فناوری مسالمتآ«یز هستهای نیستند، روابط تازهتری جسته و از مالزی و اندونزی تا اتریش و ایتالیا و ونزوئلا و بولیوی دوستان زیادی دارد و به شرط احترام به حقوقش آماده است با همه کشورها به غیر از اسرائیل رابطه گسترده داشته باشد و در حالی که سازمانهای بینالمللی از سازمان ملل تا غیر متعهدها و کنفرانس اسلامی شاهد حضور با طرح و برنامه ایرانیةا و اقبال کشورهای زیادی به پیشنهادهای ایران هستند، اما حضور و توجه ایران به کشورها و سازمانهای منطقه از حوزه خلیج فارس، عراق و افغانستان تا آسیای مرکزی و حاشیه دریای خزر و سازمانهایی چوی شانگهای و اکو نه تنها کاسته نشده بلکه این توجه بیشتر هم شده است. سخن و عمل ایران در این تعاملات حل همه مسائل منطقه توسط کشورهای آن و گشایش امکان و ظرفیتهای امنیتی، سیاستی و اقتصادی تازه و تبدیل تهیددها به فرصت است.
اجلاس سران کشورهای ساحلی دریای خزر که امروز در تهران برگزار میشود به دلایل متعدد جلوهای از ثمر و نتیجه رویکرد استراتژی همگرایی و در این مورد بین کشورهای ساحلی خزر در تهران به نتیجه رسیده و شکل گرفته است. پس از توافق 5 کشور ساحلی درباره کنوانسیون زیستمحیطی دریای خزر در تهران که بخش مهمی ای کنوانسیون رژیم حقوقی و قانون جامع دریای خزر خواهد بود این بار کشورهای ساحلی در عالیترین سطح یعنی سران خود در تهران برای نخستین بار بیانیه مشترک سران 5 کشور را امضا خواهند کرد . تدوین این سند که حاصل چندین دور مذاکرات فنی میان هیأت های کارشناسی کشورهای ساحلی خزر است، یک گام بزرگ به سمت تعیین رژیم نهایی حقوقی دریای خزر است. پس از فروپاشی شوروی سابق و تبدیل 2 کشور ساحل خزر به 5 کشور و با وجود اختلاف نظرها درباره نحوه بهره از دریا و منابع آن و با وجود دخالتهای قدرتهای فرامنطقه شاید انتظار نمیرفت کشورهای ساحلی پس از چندین دوره مذاکره بتوانند در موارد مهمی مانند تعیین دریا به عنوان دریای همیشگی صلح و دوستی نه تنها به تفاهم برسند بلکه از طریق مذاکرات پیوسته به راهکار رسیده آن را مدون ساخته و سرانجام در تهران به تصویب برسانند.
چندی پیس وزرای امور خارجه کشورهای ساحلی بیانیه پایانی اجلاس سران را نهایی کردند و امروز سران بر مفاد این بیانیه صحه گذارده و آن را تبدیل به سند رسمی میکنند.
تفاهم بر سر وجود نداشتن مرز در سطح و کف آب و استفاده مشاع از بخش عمده آبها یا تقسیمبندی دریا تنها برای منابع زیر بستر (فرمولهای تقسیم منابع در حال مذاکره باقی خواهد ماند)یا تعهد کشورها به عدم اجازه به کشور ثالث برای استفاده از سرزمین آنها و دریا علیه هر کدام دیگر از کشورهای ساحلی، از جمله توافقهای مهمی است که اجلاس تهران و گردهمایی سران 5 کشور ساحلی خزر را قدر و قیمتی ویژه بخشیده و برای تحلیلگران مسائل بین المللی موضوع و محل توجه و برای بدخواهان منطقه مایه حسرت و شاید هم عبرت خواهد بود.
پس از نهایی شدن کنوانسیون محیط زیست خزر در تهران حال بار دیگر تهران کانون یک تفاهم بزرگ منطقهای در حوزه دریای خزر است.
5 کشور ساحلی علاوه بر خزر، همسایگان ایران در مناطق استراتژیک آسیای میانه و قفقار هم محسوب میشوند و تأمین هر چه بهتر و بیشتر ثبات و همکاری در دریای خزر بر وضع این مناطق نیز اثرگذار است.
سران این کشورها در تهران میهمانانی آشنا و گرامی هستند چرا که آنها و کشورهایشان در برنامههای دولت ایران از موقعیت ویژهای برخوردار بوده و هر ساله بنا بر برنامه ریزیهای صورت گرفته چندین دور دیدار و مذاکره میان سران کشورهای ساحلی با رئیس جمهور ایران وهمچنین وزیران امور خارجه آنها با همتای ایرانیشان در نقاط مختلف دنیا انجام میشود، وضعی که در ارتباطات ایران با سایر کشورهای حاشیه خلیج فارس و دریای خزر برقرار ساخته است. امروز میهمانان عالی مقام ایران از حاشیههای خزر در تهران هستند تفاهم نامهای پربار درباره دریای خزر برای نهایی شدن روی میز قرار دارد و مذاکرات دو جانبه سیاسی اقتصادی مهمی میان 4 کشور همسایه ساحلی خزر با ایران در جریان است. یکی از میهمانان ایران رئیس دولت روسیه، کشور عضو شورای امنیت سازمان ملل است روسیهای که اگر عضو گروه 501 و گروه 8 کشور صنعتی جهان است اما متعلق به منطقه ماست و در این منطقه پایه و ریشه داشته و نسبت به مسائل آن حساس است. همکاریهای سیاسی، امنیتی و اقتصادی روسیه با ایران در عرصه بین المللی از وزن و اعتبار خاص خود برخوردار است و شرایط تازه جهانی و منطقه و رویکرد دولتهای تهران و مسکو این روابط را به عمق و غنای بیشتر رهنمون شده است. نخستین سفر رئیس جمهور روسیه به ایران و مذاکرات دو جانبه روسای جمهور ایران و روسیه در کنار اجلاس سران کشورهای ساحلی خزر مؤید این سخن است.
امروز 24 مهر روزی است که سیاست همگرایی منطقهای میوه و ثمری چشمگیر به بار آورده و دوستان ایران خوشحال و بدخواهانش متحیراند. روزی مهم در تاریخ تحولات منطقه و روابط ایران و همسایگانش، روزی که باید آن را به خاطر سپرد.