جواد زاهدی
همانند تمامی اقوام جهان در زمینه ایجاد ادبیات و ماندگاری آن در بین اقوام در آذربایجان نیز قوم ترک ابتدا ادبیات شفاهی را خلق نموده و هنر عاشیقی نیز از گونههای ادبیات شفاهی مردم آذربایجان محسوب میشود. هرآنچه در ادبیات شفاهی مکتوم است ویژگیهایش را میتوان در هنر عاشیقی نیز دید به گونهای که در شعر و داستان عاشیقی به وفور به رسوم و عادات شیوههای زندگی تلاش مردمداری خواسته و آرزوها علایق و ... برمیخوریم. دوری از دنیاگرایی،مردمی و مردانگی انسان دوستی،مبارزه با ظلم،حق خواهی و عدالت جویی از جمله مسایلی هستند که شعر عاشیقی را با زندگی پیوند میزند. همچنین در مطالعه آثار باقیمانده از شاعران عاشیق یا عاشیقی شاعر به خوبی وضعیت سیاسی زمانه انعکاس یافته که در روشن ساختن بسیاری از مسایل نقش آفرینی میکند.
شعر عاشیقی نیز مانند خود لفظ عاشیق یا ساز عاشیقی که به نامهای اوزان و قوپوز در تاریخ ثبت شدهاند در ازمنه قدیم نام ویژه خود را داشته است. این شعر- یعنی شعر وابسته به صفت عاشیقی در زمان قدیم سوی خوانده میشد و شاعر لقب سوی چی را داشت که بعدها سوی به قوشما تغییر نام داد و در دورههای بعد قوشما خودنوعی از شعر هنر عاشیقی خوانده شده است. در کتاب دده قور قود ما با نوع اولیه شعر عاشیقی یعنی سوی مواجه میشویم. سوی قدیم از نظر ساختار شعری همچنین از نظر صناعت شعری دچار نوعی پریشانی است، شعری است که وزن وقافیه منسجمی ندارد و صرفا آهنگش در اتکا به قوپوز شکل میگیرد.شعرهای شاعران عاشیق نیز تاکنون با توجه به ویژگی بالا گرایش به انواع شعری هجایی داشته وبه همین خاطر است که وزن و قافیه منسجمی ندارد و صرفاً آهنگش در اتکا به قوپوز شکل میگیرد.
شعرهای شاعران عاشیق نیز تاکنون با توجه به ویژگی بالا گرایش به انواع شعری هجایی داشته و به همین خاطر است که وزن و قافیه منسجمی ندارد و صرفاً آهنگش در اتکا به توپوز شکل میگیرد. شعرهای شاعران عاشیق نیز تاکنون با توجه به ویژگی بالا گرایش به انواع شعری هجایی داشته و به همین خاطر است که وزن و نوع این نوع شعرها در قالب هجا انسجام مییابند و شعر عروضی کمتر در میان شعرهای عاشیقی دیده میشود. در انواع شعر عاشیقی از و 4و 5و 5 هجا و 7 هجاو 8هجاوهجاو11 هجاو12 هجاوتا 16 هجا در انواع مختلف چون تضنیق بایانی قوشما دیوان و غیره ددیه میشود. شعرهای اولیه ادبیات عاشیقی بنا به اقوالی بایاتی هستندو بایاتیها نوعی از شهر عاشیقیاند و البته اجتماعی که در چهار مصراع و هر مصراع 7 هجا سروده شدهاند. از پایانی است که راه ورود به انواع شعری در صفت عاشیقی گشوده میشود.
بنا به تحقیقاتی با ایجاد تنوع در شعر عاشیقی و گسترش انواع شعر عاشیقی نیز تکامل یافته و ابعادش گسترده شده و مناسبت اجرا برای اشعار خلق شده یافته است افزایش تعداد سیمهای ساز عاشیقی تا 9 سیم نیز ارتباط مستقیم با گسترش انواع شعری دارد. در هر صورت در هنر عاشیقی ساز و کلام و موسیقی و متن و موسیقی و متن وحدتی ایجاد میکنند که این وحدت بازهم و وجود عاشیق در ایفای هنریاش معنا مییابد و با این ویژگیهاست عاشیقی هنری است چند جانبه و چند وجهی وصد البته جامعه ای از شعر گویندگی خوانندگی موسیقی و تئتار رابطه نزدیکی در هر صورت بین نغمههای عاشیقی با نوع شعر وجود دارد و شاید بتوان این نکته را بدین صورت شرح داد که بسیاری از آهنگهای هنر عاشیقی برای انواع شعر ساخته شده است به همین دلیل است که در نغمهها عاشیقها به اسامی آهنگهایی درقالب انواع شهرها عنی گرایی تجنیس دیوانی قوشما و مخمس بر میخوریم و حتی برخی از پژوهشگران آهنگهای عاشیقی را با توجه به نوع شعر آن تقسیم بندی کردهاند که ملودیهای گرایی،آهنگهای تجنیس،بایاتیها و نغمهها قوشما از آن جملهاند. در داخل این گونهها با انواع زیر آهنگها روبهرو میشویم.
قوشما
قوشما از انواع پرکاربرد و رایج شعر عاشیقی است نوع حاضر شعری بندبند است و بین 3 تا و 6 و 7 بند متغیر میباشد.! از انواع اشعار هجایی است و هر مصراع آن 11 هجا دارد. هر بند قوشما از چهار مصراع شکل میگیرد و مصطلعترین نوع شعر شفاهی قلمداد میشود هرچند قبل از ملاپناه واقف با این نوع شعر روبهرو میشویم ولی به طوری مشخص ملاپناه آن را وارد ادبیات و عربی ترکی کرده است. در بند پایانی قوشما شاعر نام و یا تخلص خود را به کار میبرد این نوع شعری قدمت زیادی دارد بطوری که بر اساس یک نظریه صفت عاشیقی با قوشما آغاز شده است و قوشما نام عمومی اشعار عاشیقی در برههای از فعایت عاشیقها نیز بوده است در قالب قوشما شاعران برجستهای چون قافی برهان الدین شاه اسماعیل خطایی ملا واقف نباتی ذاکر عاشیق پری و دیگران را داشتیم و بسیاری از شاعران معاصر نیز در این قالب شعری طبع آزمایی کردهاند.
گرایلی
سادهترین شکل شعر عاشیقی گرایلی است. این نوع شعری نیز متشکل از بند است و مانند قوشما هربند آن چهار مصراع است. یک مجموعه گرایلی 3 تا 5 تا 7 بند را در برمیگیردو قافیه در این نوع شعری نیز عین قوشماست و تفاوتش با قوشما علاوه بر مضمون و محتوای شعر در تعداد هجاهای آن است. گرایلی هشت هجایی است و در بند آخر شاعر تلخص خود را میآورد. نام دیگر گرایلی در ژانر ادبیات عاشقی و ارساغی نیز بوده است. موضوع گرایلی مهر تا تعزلی عکس و محبت و طبیعتگرایی است. دیوان این نوع نیز از انواع شعر عاشیقی ست و بطور مصطلع از سه بند تشکیل میشود هر مصراع دیوانی 15 هجا دارد و هر بند این نوع شعر نیز از چهار مصراع دیوانی 15 هجا دارد و هر بند این نوع شعر نیز از چهار مصراع تشکیل میگردد مخمس پنج مصراع دارد و هر مصراع آن 16 هجا را در بر میگیرد. البته به نوع مخمس 11 هجایی نیز بر میخوریم که حیدر بابا منظومه مشهور شهریار به این وزن سروده شده است. مخمس عاشیقی برای افاده راحت آن هر مصراع به دو بخش هشت هجایی تقسیم میشده که این امر بندهای مخمس را ده مصراع می کند قدیمیترین مخمس زبان ترکی در دیوان الغات الترک محمود کاشغری به ثبت رسیده است. گاهی عاشیقها با افزودن کلمات به اول وآخر مصراعها آنها را برآهنگ معروف مخمس منطبق ساخته و ارایه میکنند.
تصنیف
تصنیف نیز یکی از انواع شعر عاشیقی است. هرچند قدمت این شعر به گذشتهها میرسد و بنا به شهادت کتابهای تاریخ ادبیات یونس امره که شاعر بزرگ ترک واضح ان عنوان شده اما این نوع ادبی در دورههای اخیر وارد هنر عاشیقی گشته و به عنوان یک ژانر مستقل ادبی مطرح شده است. تصنیف نوعی شعر ساده و روان و در عین حال گیراست که در هر مصراع آن چهار یا پنج هجا وجود دارد.