علی شاملو
مهندس مهدی بازرگان یکی از شخصیتهای برجسته و جنجالی تاریخ معاصر ایران است، به این لحاظ که درباره شخصیت وی اظهارنظرهای متفاوت و گاه متضاد ابراز شده است. زمانی نهچندان دور در پی ماموریت خلع ید از شرکت نفت ایران و انگلیس و اخراج موفقیتآمیز انگلیسیها از ایران و مبارزه علیه سلطه اجنبی و استبداد پهلوی از سوی رهبر نهضت ملی، دکتر محمد مصدق <یگانه مرد وطنپرست ایران> لقب میگیرد و زمانی دیگر با حمایت قاطعانه از جنبش روحانیت مبارز در خرداد 1342 و ابراز انزجار از حکومت پهلوی و محکوم کردن کشتار مردم بیدفاع و کوشش در پرورش و جذب جوانان مبارزی همچون دکتر مصطفی چمران، دکتر علی شریعتی و ... <چریک پیر> نامیده میشود و بالاخره به خاطر تلاش پیگیری که در ایجاد جمعیت دفاع از حقوق بشر در ایران داشته است و نقش بسیار موثری که در ایجاد فضای باز سیاسی و آزادی زندانیان در اواخر حکومت پهلوی و در نتیجه، در پیروزی انقلاب ایفا کرده بود، از سوی رهبری آن، عضو شورای انقلاب شده و مامور تشکیل کابینه به عنوان رئیس دولت موقت حکومت انقلابی اسلامی میشود. اما این اعتماد و ارتباط دیری نمیپاید و در پی گلایههای مکرر و اعتراض به دخالت برخی انقلابیون در کارهای دولت که نقطه اوج آن جریان اشغال سفارت آمریکا و گروگانگیری بود، استعفا میکند و به همین علت از سوی هر دو جریان <روحانیت> و <روشنفکران> آماج حملهها و اتهامات قرار میگیرد.
برای شناخت بازرگان باید شخصیت این بزرگمرد سالهای پرتلاطم تاریخ معاصر ایران را از زوایای مختلف بررسی کرد. او پیش و بیش از آنکه یک سیاستمدار باشد، یک متفکر اسلامی است؛ اندیشمندی متعهد که هرگز در طول زندگی پرثمر خویش، لحظهای از باورهای خود جدا نشد. بازرگان نخستین متفکر ایرانی- اسلامی است که اسلام را متفاوت با برداشتهای مرسوم سنتی و از دیدگاهی کاملا نو و منطبق با علوم روز مطرح کرده است. او در طول 60 سال زندگی سیاسی خود، بیش از 400 مقاله و کتاب از خود باقی گذارده است که جهانبینی و نگرش خاص او را نسبت به اسلام و انسان، به وضوح نشان میدهد. بازرگان انسان را <ذره بیانتها> میداند که کمال او در پیمودن <راه طیشده انبیا> در هماهنگی با جهان هستی است. بازرگان این اندیشه و نگرش جدید دینی را در زمانی که همه تلاش رژیم پهلوی در جهت دور کردن روشنفکران و دانشجویان از اسلام و تفکرات اسلامی بوده است، از طریق سخنرانیهای مستمر در انجمنهای اسلامی دانشجویان و مهندسین که خود بانی آن بود، وارد محیط دانشگاه میکند. مقام علمی او و همچنین تصدی پست ریاست دانشکده فنی نیز در این زمان به گسترش این جریان یاری میرساند.
بازرگان از بنیانگذاران عرف نوین تفسیر دین توسط غیرروحانیون در ایران است که مدعی حق تبیین ایمان مذهبی است. این عرف نوین که از ضرورت مشارکت اجتماعی- سیاسی مومنان دفاع میکند به ویژه با تاسیس جمهوری اسلامی در ایران اهمیت روزافزون یافته است. در این چارچوب، بازرگان نیروی محرک ایدئولوژیک در نهضت آزادی ایران بوده که به نوبه خود دفاع اسلامی از حکومت قانون و دموکراسی را مشروعیت بخشیده است. سهم بازرگان در امور سیاسی ایران به خاطر آثار مفصلی است که وی خلق کرده و در آنها بر موضوعات دینی بر مبنای قوانین طبیعی، اخلاقیات نوین کار، آزادی انسان (به عنوان موجودی فردی و اجتماعی)، هویت مذهبی اجتماعی، اخلاقیات و ضرورت اصلاح دولت و محدود کردن دخالت آن در زندگی مردم تاکید کرده است.
بازرگان اینافکار را درون اوضاع روشنفکری ایران که آمیزهای از فرهنگ مذهبی عامه مردم، سنتگرایی، تجددطلبی و طرفداری از حکومت مطلقه بود ارائه کرده است. احتمالا آنچه بازرگان را در مقام مقایسه از دیگران متمایز میکند، نوآوریهایی است که در اندیشه دینی پدید آورده و از این راه برای مشروعیت بخشیدن به الگوی حکومت دموکراتیک و مبتنی بر قانون در صحنه سیاست ایران تلاش کرده است. مهندس بازرگان پس از 28 مرداد 1332 برای مبارزه با استبدادی که ناگهان بر جامعه ما پنجه افکند فعالانه به وادی سیاست پای گذاشت تا به کمک دیگر فعالان سیاسی، دموکراسی را به جامعه ما برگرداند. او عمیقا و قلبا اعتقاد داشت که آزادی نه گرفتنی است و نه دادنی، بلکه آموختنی است. بیگمان مهندس بازرگان نمادی از تاریخ معاصر ایران است، چراکه او 87 سال زیست و این دوران نیز از حساسترین دورانهای تاریخ کشور ما بوده است؛ یعنی دوران مشروطیت تا انقلاب بزرگ اسلامی ایران. از این رو پرداختن به آرا و کنش سیاسی بازرگان بدون در نظر گرفتن بستر تاریخی آن امری بیهوده است.
مشروطیت در سال 1342 ق/ 1285 ش به ثمر رسید. در این دوران با جنبش مشروطهخواهی و پیروزی نسبی آن، ایران وارد مرحله نوینی در تاریخ خود شد. پس از آن پیامدهای مشروطیت به صورتهای گوناگون و حتی در اشکالی متناقض در بستر تحولات فکری، اجتماعی، اقتصادی و سیاسی آشکار میشود. فروپاشی نظم کهن و عدم جانشینی نظمی نوین، به قدرت رسیدن (یا رساندن) رضاخان سردار سپه و تاسیس سلسله پهلوی، استبداد سیاه بیست ساله، وقوع جنگ جهانی دوم و سقوط دیکتاتوری، پیدایش فضای باز سیاسی پس از خروج رضاشاه از ایران در سال 1320 و استمرار آن در طول بیش از یک دهه، پیدایش نهضت ملی و تشکیل دولت ملی دکتر مصدق، کودتای 28 مرداد 1332 ضددولت ملی، ایجاد فضای نیمهباز سیاسی در اواخر دهه 1330 و اوایل دهه 1340، پانزده خرداد 1342 و خفقان کامل و استمرار آن در طول پانزده سال آینده، ظهور جنبشهای مسلحانه در این دوران پانزده ساله، وقوع انقلاب اسلامی در سالهای 1356 تا 1357 و پیروزی آن در 22 بهمن ماه 1357، تشکیل جمهوری اسلامی و جنگ هشتساله سرفصلهای مهم تاریخ ایران در یکصد سال اخیر است.
مهندس بازرگان درست در سال پیکار مجاهدان مشروطه با محمدعلی شاه (سال 1286 ش) در تهران زاده شده است. با توجه به موقعیت پدر و خانواده، از همان آغاز کودکی در متن تحولات قرار میگیرد و با رویدادهای مهم فکری، سیاسی، اجتماعی و حتی اقتصادی کشور آشنا میشود.
شاهد آگاه خلع قدرت از سلسله قاجار و انتقال آن به سلسله پهلوی است. همزمان با آغاز اصلاحات مورد نظر پهلوی اول و دگرگونی داخلی به خارج سفر میکند و 7 سال را در فرانسه میگذراند و با تجربیاتی نو و تخصصی عالی به وطن بازمیگردد. در اواخر عصر پهلوی، فعالیت اجتماعی، علمی، فکری و دینی خود را آغاز میکند. در تحولات فکری و اجتماعی دوران فضای باز سیاسی دهه 20 حضوری فعال و پرتکاپو دارد و نقش خود را بهعنوان یک استاد برجسته دانشگاه (بهویژه مدتی نیز در مقام ریاست دانشکده فنی و معاونت وزارت فرهنگ) و یا یک سخنور و نویسنده توانای علمی و مذهبی ایفا میکند. پس از کودتای 28 مرداد وارد <گود سیاست> میشود و بهمثابه یک نویسنده و متفکر دینی و نیز بهعنوان یک سیاستمدار مبارز ملی ایفای نقش مینماید. در دوران فضای نیمهباز سیاسی سالهای 1339 تا 1341 در برترین جایگاه سیاسی و فکری قرار میگیرد و با مشارکت جدی در جبهه ملی دوم و سپس با تشکیل نهضت آزادی ایران، سهم مهمی در مبارزات برای استیفای حقوق ملت محروم ایران برعهده میگیرد.
با دستگیری بازرگان و دیگر رهبران نهضت آزادی در زمستان 1341، اختناق پهلوی دوم آغاز میشود و با حادثه 15 خرداد در سال بعد، کامل میگردد.
بازرگان به 10 سال زندان محکوم میشود ولی در سال 1346 از زندان آزاد شده و به فعالیتهای عمدتا فکری خود ادامه میدهد. در عین حال او در این دوران رکن رکین مبارزه ملی - مذهبی ایران بهشمار میآید.
با آغاز نشانههای فترت در رژیم شاه بازرگان با فعالیت در سطح رهبری <کمیته ایرانی دفاع از حقوق بشر> (بهار سال 1356) بار دیگر وارد مبارزات مستقیم و علنی با رژیم میشود و با پافشاری در این راه از چهرههای تاثیرگذار انقلاب میشود تا آنجا که در جرگه معتمدان رهبر روحانی و بلامنازع انقلاب اسلامی ایران قرار میگیرد و حکم ریاست نخستین دولت انقلاب و جمهوری اسلامی را از دست رهبر انقلاب، امام خمینی دریافت میکند.
9 ماه بعد در بحرانیترین دوره تاریخ معاصر، دولت موقت جمهوری اسلامی را اداره میکند. پس از آن با آرای سنگین مردم تهران نماینده دوم تهران در مجلس میشود و در سطح محدودتری به فعالیت سیاسی خود ادامه میدهد. بازرگان، از معدود شخصیتهای نامدار معاصر ایران است که همزمان و به صورت درهم تنیده، جامع صفات نیکو و انسانی و متعالی بود. علم و ایمان را با هم داشت و بین آن دو تعارضی نمیدید و در نظر و عمل، یکی را فدای دیگری نکرد. علم و عمل را چنان سازگار ساخته بود که به راستی در زندگی بازرگان، نمیتوان آن دو را از هم بازشناخت. هرچند در اندیشه بازرگان، دنیا مقدمه آخرت بود و هدف بعثت انبیا نیز شناخت و ایمان به خدا و تامین آخرت، اما از نظر او دین و دینداری باید توام با عزت و عظمت و پیشرفت و آزادی و عدالت باشد.
از این نظر او حامی و طالب <اسلام اجتماعی> بود و خانه خدا را <خانه مردم> میدانست، همان اندازه به جامعه بها میداد که به فرد، همان اندازه در خدمت مردم بود که در خدمت خانواده و همان اندازه به سیاست بها میداد که به اخلاق. درایت را با پاکی و خلوص، بههم آمیخته بود. صداقت را با سیاست همنشین ساخته بود.
عبادت را با جهاد اکبر و اصغر تفسیر کرده بود. عقل و احساس یا به قول خود او دل و دماغ را زیر یک سقف جا داده بود. صلابت و استواری و سرسختی را با نرمش و مدارا و انعطافپذیری، آشتی داده بود. آرمانگرایی را با واقعبینی و پراگماتیسم، معارض نمیدید. نظم دقیق و نمایان او در زندگی از این جامعیت او حکایت میکند.
و در پایان این مقال باید گفت بدانیم و بیاموزیم و ستایش کنیم که بازرگان هیچگاه خشونت را باور نداشت، از آزادی دفاع کرد و از خط راست عدول نکرد و در زمانی که کمتر انتقادی در عرصه عموم به گوش میخورد، با صراحت تمام انتقاد کرد. با وجود تلاشهای بسیار که میخواست او را راهی هجرت کند، در کنار یاران خود ماند تا لحظهای که به دار فانی شتافت.
قلب تپنده مهندس مهدی بازرگان در ساعت 30/12 دقیقه سیام دیماه 1373 از کار ایستاد.