مهدی قنواتی
با سرکوبی قیام 19 دی قم در سال 56 رژیم پهلوی مسیری را در پیش گرفت که حتی مردم عادی را هم به وادی اعتراض علیه خود کشاند. این مسیر چیزی نبود جز اربعینهای زنجیرهای چهلم مردگان امری است که از دیر باز نزد مردم مسلمانان ایران گرامی بود و در برگزاری آن سعی تمام میکردند. همین مراسم ساده دینی در سال 57 و 56 محملی برای اعتراض سیاسی علیه حکومت پهلوی شد و مردم عادی هم در این محمل حضوری فعال داشته و از نزدیک با اندیشههای مخالفان حکومت پهلوی آشنا میشوند. پس آنکه قیام 19 دی قم با پاسخی سربی به خاک و خون کشیده شد بازتابی وسیع در کشور یافت و خشم بسیاری را برانگیخت. از جمله شهر تبریز از این ضایعه متاثر و آماده شد تا در قالب برگزاری مراسم دینی چهلم برای شهدای قم مخالفتهای انباشته خود را بروز دهد.
از این رو چندین روز قبل از اربعین شهدای قم معتقدان به خط امام در شهر فعال شدند.
رهبر این معتقدان با شهید آیت الله سید محمد قاضی طباطبایی بود. ایشان با رایزنیهایی که با برخی از روحانیون همفکر خود داشتند کوشیدند با انتشار اعلامیه و سخنرانی زمینه مناسبی را در مردم تبریز برای حضور فعال در اربعین شهدای قم در تاریخ 29/11/56 فراهم سازند. تلاش اینان به نتیجه مناسب رسید. از اولین ساعت روز شنبه 29 بهمن جمعیت بسیاری به سوی مسجد قزولی در بازار تبریز که محل برگزاری مراسم بود به راه افتادند. در محل مزبور رئیس کلانتری 6 تبریز حاضر بود و با بکار بردن الفاظ توهین آمیزی نسبت به ساحت مسجد درب آن را بسته و اجازه برگزاری مراسم را نداد. مقامات امنیتی و نظامی تبریز از گردهمایی مردم وحشت داشتند چنانکه قبل از آن از نخست وزیر تقاضای برقراری حکومت نظانی در شهر را نمودند که جمشید آموزگار نپذیرفت با اقدام رئیس کلانتری در بستن درب مسجد ترس مقامات از گردهمایی مردم بادرگیریمردم با پلیس و کشیده شدن موقت مردم به سطح شهر و در خیابانها فزونی یافت. خلاصه آن که مردم تبریز در خیابانها به راه ابتادند. در حمایت از امام و در مخالفت با شاه شعار دادند به مراکز فساد حمله کرد ند و شهید دادند. اما از حرکت باز نایستادند. قیام مردم تبریز از ساعت 30/8 صبح آغاز و تا ساعت 18 به طول انجامید و اهل تبریز این گونه اربعین شهدا قم را برگزار کردند و خود بهانهای برای اربعینهای دیگر شدند.
گستردگی حرکت مردم تبریز دستگاه شاه را دچار سردرگمی کرد. از مراکز ارتشبد شفقت مسوول رسیدگی به اوضاع شد. او در گزارش خود از این حادثه در باب زمینههای مخالفت مردمی بر قیام 19 دی قم به نارضایتی مردم از سازمانهای دولتی نیز اشاره دارد و آن را زمینهای برای تحریک مردم میخواند و در عین حال تاکید کرد که قشرهای مختلف مردم در این حرکت حضور داشته و این قیام منحصر به یک گروه و جناح خاص نبوده است. ارتشبد شفقت که مامور تحلیل ماجراو بررسی علل آن بود در بخشی دیگر از گزارش خود اشاره دارد که قاطبه اهالی شهر تبریز از این پیشامد ننگین بسیار متاسف و متاثر بوده و خود را در پیشگاه مبارک ملوکانه... سرافکنده احساس میکنند این نتیجهگیری نشان میدهد که حکومت پهلوی علیرغم تمام مخالفتهایی که میبیند و حس میکند هنوز نمیتواند و یا نمیخواهد که برخورد واقع گرایانهای با تحولات داخلی کشور داشته باشد تا از طریق حل مشکلات امکان ادامه حیات خود را فراهم آورد و سکوت پهلوی نمیدانست که با پاک کردن صورت مساله و یا پاسخهای تسکینآور تنها زمینه زوال برای خود فراهم میکند.
قیام 29 بهمن تبریز در بین علما و روحانیون هم بازتاب متفاوتی داشت. بیانیههای اینان منعکس مش برخورد آنان با حکومت پهلوی است. آنان که پهلویها را با عمل به قانون اساسی میخواستند گونهای پیام دادند و آنان که حذف حکومت پهلویها را با عمل قانون اساسی میخواستند گونهای پیام دادند و آنان که پهلویها را با عمل به قانون اساسی میخواستند گونهای پیام دادن و آنان که حذف حکومت پهلوی را طلب میکردند. پیامی به زبان دیگر دادند. در این بین امام خمینی دو پیام دادند یکی برای اصل قیام و دیگری برای چهلم شهدای قیام.
امام در «غمنامه» خود به مناسبت قیام 29 بهمن چنین فرمودند:
« با خواست خداوند قهار، اکنون در تمام کشور صداهای ضد شاهی و ضد رژیمی بلند است و بلندتر خواهد شد و پرچم اسلام بر دوش روحانیون ارجمند برای انتقام از این ضحاک زمان به اهتزاز خواهد درآمد و ملت اسلام یکدل و یک جهت به پاس از مکتب حیات بخش قرآن آثار این رژیم ضد اسلامی و مروج زرتشتی را محو خواهد کرد.
ایشان در پیامی که برای چهلم شهدای تبریز دادند بر لزوم حفظ و صیانت از مبارزات اسلامگرایان مردم تاکید کردند و فرمودند: لازم است با کمال قدرت و هوشیادری اشخاص با گروههایی که گرایش به مکتبهای غیر اسلامی دارند و به خوبی فرصتطلبی میخواهند در این اوقات از فرصت استفاده نموده خود را در صفوف شما داخل کنند و به شما در موقعش از پشت خنجر بزنند از خود دور کنید و به آنها مجلل تحرک ندهید و به غیر مکتب اسلام و شعار اسلامی کشور از خطر نجات پیدا نمیکند.»