ابوالفضل احمدی
درگیریها میان شبهنظامیان جداییطلب حزب کارگران کردستان ترکیه موسوم به «پ.ک.ک» با نیروهای ارتش ترکیه بار دیگر آغاز شده است.
خبرهای رسانهها و خبرگزاریها ترکیه از تحرکات نظامی نیروهای مسلح این شکور در مناطق مرزی این کشور با عراق حکایت دارد و براساس این گزارشها ارتش ترکیه ضمن انتقال نیروهای پشتیبانی و تجهیزات بیشتر به مرز ترکیه با عراق و مستقر کردن توپخانه خود بر روی تپههای مشرف به عراق، بر تعداد پروازهای شناسایی جنگندهها و بالگردهی خود در مناطق مرز خود با عراق افزوده است.
رجب طیب اردوغان، نخستوزیر ترکیه در اینباره اظهار داشت: ما به مبارزه خود با همان عزم و جدیت ادامه خواهیم داد و راهکارهای مختلف آن را مورد بررسی قرار خواهیم داد.
از سوی دیگر «عبدالله گل» رئیسجمهوری ترکیه نیز در تماس تلفنی با جلال طالبانی، همتای عراقی خود به صراحت از دولت عراق خواست تا اقدامات فوری را برای جلوگیری از فعالیت پ.ک.ک در خاک عراق اتخاذ کند.
اما موضوع دیگری که در این میان باید به آن اشاره کنیم موضوع تمدید مجوز عملیات برونمرزی ارتش ترکیه برای مقابله با «پ.ک.ک» است که قرار است بزودی در مجلس این کشور بررسی شود که کارشناسان ترکیه احتمال میدهند که مجلس با تمدید این مجوز موافقت کند هر چند که ممکن است نمایندگان حزب جامعه دموکرات به عنوان حزب نزدیک به محافل کرد ترکیه شناخته میشود با آن مخالفت کنند. همزمانی این حمله با درخواست دولت و ارتش ترکیه از مجلس برای تمدید یکساله مجوز قابل تامل است.
مداخله در شمال عراق
مسائل و مشکلات فعلی میان عراق و ترکیه دارای ریشههای تاریخی هستند. این مسائل و مشکلات از گذشته تا به حال در روابط دو کشور، با شدت و شتاب متفاوتی خود را نشان دادهاند. اما حمله نظامی آمریکا به عراق، بستر و شرایط جدیدی را برای این مسائل به وجود آورده است. علاوه بر این، متغیرهایی نظیر فعالیتهای رژیم صهیونیستی در شمال عراق، حضور نظامی آمریکا در عراق، نامعلوم بودن آینده سیاسی عراق که عمدتاً به واسطه حمله آمریکا به عراق پدید آمدهاند، بر پیچیدگی مسئله افزوده است. وجود مسأله کردها و احتمال استقلال آنها، مناطق نفتی شمال عراق و نزدیک به مرزهای ترکیه و حضور اقلیت ترکمن در عراق، همه از منافع ترکیه و از عوامل مؤثر بر امنیت ملی این کشور محسوب میشود. تنشهای اخیر میان ترکیه و عراق از مهمترین و جدیدترین مسائلی است که در روابط دو کشور بوجود آمده است. پیش از این ترکیه اعلام کرده بود حق دارد از خود در برابر حملات پ.ک.ک دفاع کند و درصدد آن است که حمله خود را در چارچوب اصل «دفاع مشروع» توجیه کند.
حملات نظامی اخیر ترکیه به شمال عراق
حملات نظامی اخیر ترکیه به شمال عراق عمدتاً حول مسأله کردها دور میزند. ترکیه مدعی است که دستکم چهار هزار نیروی حزب کارگران کردستان در شمال عراق حضور دارند. در اینجا به تجزیه و تحلیل این مسأله خواهیم پرداخت که چرا ترکیه در شرایط فعلی رو به سوی سیاست مداخله نظامی در عراق آورده است؟ در پاسخ به این سئوال باید به نکات زیر توجه داشت که باعث شده است فرصتی بینظیر برای ترکیه فراهم شود تا دست به این اقدام بزند:
1ـ ترس از تجزیهطلبی کردهای عراق و اتحاد آنها با کردهای ترکیه از مهمترین انگیزههای ترکیه در این مداخله میباشد. ترکیه نگران است که اقدامات پ.ک.ک در شمال عراق باعث تشدید ناآرامیها در مناطق کردنشین ترکیه شود و یا اینکه کردهای عراق به الگوهایی برای کردهای ترکیه تبدیل شوند. این احتمال که ترکیه تحت فشارهای اروپا به نظام فدرالیسم برای رعایت حقوق کردها در خاک خود رضایت دهد بسیار جدی است، از این رو ترکیه میخواهد با اقدامات اخیر خود در شمال عراق، این مسأله را نهایی کند که فدرالیسم نباید به استقلال و تجزیهطلبی منجر شود. ترکیه نگران است که اقدامات پ.ک.ک در شمال عراق، باعث تشدید ناآرامیها در جنوبشرق ترکیه و شورشهای محدود شهری در مناطق کردنشین ترکیه شود.
2ـ اجماع نیروهای داخلی ترکیه در نشان دادن واکنشی مناسب به حملات تروریستی پ.ک.ک و به اسارت گرفتن تعدادی از آنها، زمینهساز مناسبی برای این حمله بوده است. نمایندگان پارلمان ترکیه با اکثریت قاطع آرا به مصوبه حمله نظامی ارتش به شمال عراق، به منظور از بین بردن پایگاههای پ.ک.ک رأی مثبت دادند. فقط 20 نماینده مستقل کرد به این مصوبه رأی منفی دادند. تقریباً نوعی اجماع نظر میان نیروهای سیاسی ترکیه در قبال پ.ک.ک وجود دارد. حتی دولت اسلامگرای اردوغان که روابط مناسبی با کردها دارد به شدت با گرایشهای جداییطلبانه کردها مقابله کرده و در این مورد انعطافی از خود نشان نداده است.
3ـ فضای مناسب بینالمللی، برای این اقدام ترکیه شرایط را تسهیل نموده است. اتحادیه اروپایی، پ.ک.ک را یک گروه تروریستی شناخته است و با حمله نظامی ترکیه به شمال عراق، مخالفت چندانی ندارد و موضع سکوت در پیش گرفته است. به نظر میرسد آمریکا به نوعی مداخله محدود ترکیه در شمال عراق رضایت داده و مانع ترکیه در این امر نشده است. همسایگان عراق هم مخالفتی با مداخله ترکیه به عمل نیاوردهاند. در چینن شرایطی ترکیه برای مقابله با چالشهای ایجاد شده به واسطه شرایط عراق، ضمن بهرهگیری از تمامی ابزارهای خود میکوشد با یافتن دوستان جدیدی در منطقه نظیر ایران و حتی سوریه، با این چالشها مقابله کند؛ مخصوصاً اینکه ایران و سوریه در مسئله کردها منافع مشترکی با ترکیه دارند. هر چند این سیاست به معنای کمک نگرفتن از آمریکا در برخورد با چالشهای فوق نیست.
4ـ جنگ قدرت درونی میان جناحها و نیروهای داخلی ترکیه باعث شد که هر کدام از آنها برای کسب پرستیژ و جایگاه بهتری در افکار عمومی مردم ترکیه در انجام این اقدام نظامی علیه پ.ک.ک تعجیل کنند. ارتش ترکیه که در انتخابات اخیر پارلمانی شکست خورده بود، درصدد است تا از موقعیت پیش آمده به نحو احسن استفاده کند و جایگاه خود را نزد افکار عمومی ترفیع دهد. حزب عدالت و توسعه که در حال حاضر قدرت را در دست دارد نیز به اهمیت این قضیه واقف است و با شدت مضاعفی آن را پیگیری میکند تا از موقعیت و جایگاه این حزب نزد جامعه ترکیه کاسته نشود. چنین به نظر میرسد که مسأله مبارزه با پ.ک.ک، در حال حاضر در ترکیه به موضوعی حیثیتی برای کسب پرستیژ و اعتبار نزد افکار عمومی، توسط گروههای سیاسی این کشور تبدیل شده است.
5ـ نگرانیهای ترکیه از فعالیتهای مشکوک رژیم صهیونیستی و روابط این رژیم با کردهای عراق باعث شده است تا ترکیه به شدت به این رژیم بدبین شود و تصمیم بگیرد که خود وارد قضیه شود. رژیم صهیونستی حامی تشکیل یک دولت مستقل کردی در شمال عراق است تا بتواند از این طریق ضمن خروج از انزوای منطقهای، براساس تز بنگوریون (ائتلاف پیرامونی)، با یک دولت غیرعرب علیه اعراب ائتلاف کند. حضور احتمالی رژیم صهیونیستی در شمال عراق و حمایت آن از تشکیل یک دولت کردی نگرانی عمیقی است که ترکیه طی چند سال گذشته با آن دست به گریبان بوده است. امری که زمینههای سردی روابط دو طرف را در چند سال گذشته فراهم آورده است. ترکیه از آن بیم دارد که این رژیم برای مقابله با تهدید کشورهای خاورمیانه، درصدد ایجاد پایگاهی در شمال عراق با کمک کردها باشد.
6ـ محبوبیت پایین پ.ک.ک در بین مردم کردزبان ترکیه، به رغبت این کشور برای مبارزه با جداییطلبی کردها افزوده است. از نگاه کردهای ترکیه، پ.ک.ک و رهبران آن قابل اعتماد نیستند و اهداف و برنامه آنها روشن نیست. پ.ک.ک به نحو متناقضی عمل میکند و این تناقض عمل باعث سردرگمی کردهای ترکیه شده است. بسته به شرایط موجود و اوضاع و احوال، پ.ک.ک گاهی مدعی استقلال کردها، گاهی کسب حقوق فرهنگی و دموکراتیک اقلیت کرد و گاهی هم هدف مبارزات خود را بهبود وضعیت معیشتی مردم کرد اعلام کرده است.
7ـ هر چند دولت عراق عملیات ارتش ترکیه در شمال این کشور را نقض حاکمیت خود دانسته، اما ایران و بسیاری دیگر از کشورهای جهان پ.ک.ک را یک گروه تروریستی میدانند.
8ـ ضعف دولت مرکزی عراق و مشکلات و مسائل عدیده پیش روی آن باعث شده است تا این دولت نتواند واکنش مناسبی به این اقدام ترکیه نشان دهد. دولت مرکزی عراق در حال حاضر تمام توجه خود را به مسأله تأمین امنیت این کشور در مقابل شورشیان و گروههای تروریستی داخلی معطوف کرده است و مسائل دیگر در درجه دوم اهمیت قرار دارند. علاوه بر این، نیاز جغرافیایی عراق به راههای مواصلاتی ترکیه بر موضع ضعف عراق افزوده است. خلأ قدرت در شمال عراق باعث شده است تا مسئله کردی ابعاد منطقهای پیدا کند و ترکیه فرصت را برای مداخله خود مناسب تشخیص دهد.
9ـ شمال عراق از مسائل مهم بین ترکیه و آمریکاست. رجب طیب اردوغان، نخستوزیر ترکیه، بارها نگرانی خود و کشورش را از روند تحولات در بخش کردنشین عراق اعلام و آمریکا را به سهلانگاری در آن منطقه متهم کرده است. اعلام ارتش ترکیه مبنی بر اینکه مقدار قابل توجهی از سلاحهای به دست آمده از شورشیان پ.ک.ک، ساخت آمریکا هستند، باعث سوظن بیشتر ترکها به آمریکا شد و آمریکا برای اینکه از وخامت قضیه بکاهد اعلام کرد که این سلاحها احتمالاً با واسطههای دیگری در اختیار این گروه قرار گرفته است و آمریکا مستقیماً به پ.ک.ک هیچ سلاحی نداده است. ترکیه به خاطر مسأله کردها در شمال عراق، از سیاستهای آمریکا رنجیده شده و احساس میکند که عراق جای ترکیه را در ائتلاف با آمریکا اشغال کرده است. آمریکا در حال حاضر در پی آن است که ترکها و کردها را همزمان به عنوان متحد خود حفظ کند، بنابراین سیاستی متناقض و چند پهلو در پیش گرفته است. در رسانهها اخباری مبنی بر اینکه آمریکا اطلاعاتی در مورد جایگاه استقرار نیروهای پ.ک.ک در شمال عراق به ترکیه داده مطرح شده است.
اینگونه خبرها حاکی از این هستند که آمریکا هنوز در انتخاب بین کردها و ترکها مردد است. ذکر این نکته هم خالی از فایده نیست که در نظر داشته باشیم که آمریکا هنوز به هیچ وجه حاضر به قطع همکاریهای خود با ترکیه نیست. به هر حال یک نکته واضح و روشن است و آن اینکه منافع آمریکا در عراق همپوشانی چندانی با منافع ترکیه ندارد. مخالفت ترکیه با استفاده آمریکا از خاک این کشور برای حمله به عراق در سال 2003، و پیامدهای آن باعث تنش در روابط آنکارا ـ واشنگتن شد. از آن زمان تا به حال روابط ترکیه و آمریکا هرگز به گرمی دوران قبل از حمله آمریکا به عراق نرسیده است. نگرانی آمریکا از نزدیک شدن بیشتر ترکیه به ایران، به خاطر مسأله کردها، باعث شد که آمریکا برای حفظ روابط خود با ترکیه، به حمله نظامی محدود ترکیه به شمال عراق رضایت داده و عکسالعمل جدی نشان ندهد.
در هر حال به نظر میرسد با وجود مخاطراتی که مداخله نظامی ترکیه در شمال عراق برای این کشور دارد، ترکیه به خاطر ترس از تجزیهطلبی کردها، خطر اقدام نظامی علیه پ.ک.ک در شمال عراق را در آینده خواهد پذیرفت.