پروفسور حمید مولانا
بیش از سه سال است که یک جریان مردم سالاری و مشارکت نوین در سطح جامعه و نظام اسلامی ایران در حال تکوین است. جامعه مدنی ما که گوشه ای از جامعه اسلامی است در این نهضت آرام شرکت دارد و دولت ما که بخش اساسی از نظام اسلامی است ابتکار آن را در دست گرفته است.
منظورم سفرهای استانی رئیس جمهور است که تا امروز 48بار تکرار شده و در بین مردم ریشه دوانده است و بیش از هر حرکت و جریان دیگر در سال های اخیر دیوان سالاری، تصمیم گیری، و تشکل سیاسی و اداری کشور ما را به چالش می طلبد.
این جریان بیش از یک سفر است. در حقیقت این پدیده یک الگوی مردم سالاری و مشارکت در عمل است. هفته گذشته من برای اولین بار در سفر استانی به آذربایجان شرقی و تبریز شرکت کردم. انگیزه من از رفتن به تبریز این بود که نسبت به نحوه مردم سالاری و تصمیم گیری و امور بوروکراسی در اینجا با مشاهدات و مطالعات و تجربیات 50سال خودم در غرب و سایر کشورها و به ویژه در آمریکا یک مطالعه تطبیقی انجام دهم. علاوه بر این، من در تبریز متولد شده و سال ها در آنجا زندگی کرده و با زبان و فرهنگ آذربایجان و تاریخ این سرزمین آشنایی دارم.
مسافرت استانی رئیس جمهور و هیئت دولت، به عنوان یک الگوی مردم سالاری و مشارکت، سه خصوصیت دارد: در وهله اول این مردم سالاری و مشارکت کاملا اسلامی است و تمام نهادها و زوایای اسلامی جامعه ما را از نماینده مقام معظم رهبری و نهاد ولایت فقیه گرفته تا حوزه علمیه و مساجد همراه دارد. ویژگی دوم این جریان ایرانی و بومی بودن آن است که تنوع جغرافیایی، فرهنگی، محلی و سنتی و زبانی آن را در چارچوب تاریخ تمدن بزرگ و چندین هزارساله ایران حفظ می کند. ویژگی سوم این سفرهای استانی طنین انقلابی و در عین حال ملی و جهانی آن است. این الگوی مردم سالاری و مشارکت کوشش دارد دو نهاد دولت و جامعه را در یکدیگر تلفیق کند.
در تاریخ اندیشه غرب، دولت و جامعه دو مفهوم کاملا جدا و مجزا هستند. موفقیت غرب در اندیشه سیاسی بیشتر در مورد تبیین و توجیه نوع دولت بوده است و کمتر در تفحص و تفکر درباره جامعه و وحدت آن. در غرب از دوران باستان و قرون وسطی تا به امروز آثار متفکران سیاسی و اجتماعی آن در موضوع جامعه مؤید ارتباط بین انسان و دنیای فیزیکی، رابطه گروه ها و پدیده های طبیعی بوده است. غرب تصور می کند که الگوی مناسب و مطلوب دولت را در مفهوم «دموکراسی» پیدا کرده است ولی در مورد جامعه مطلوب، متفکران غرب قرن ها است که در حال جست وجو هستند. تأمل غرب درباره جامعه خویشاوندی، جامعه نظامی، جامعه سیاسی، جامعه دینی، جامعه انقلابی، جامعه مدنی، جامعه اطلاعاتی و غیره، همه در مسیر تفکر غرب به سوی یک جامعه مطلوب بوده است که هنوز تحقق نیافته است. مفهوم جامعه اسلامی نه تنها این مراتب و طبقه بندی جوامع را قبول ندارد بلکه از آنها عبور کرده و بر پایه های اعتقادی و باورهای ویژه خود، مفهوم جامعه و مفهوم دولت را در یک نظام اسلامی به صورت واحد تلفیق می کند و تعارضی بین این دو مفاهیم نمی بیند.
هفته گذشته وقتی که هواپیمای حامل رئیس جمهور و همراهان به فرودگاه تبریز نشست ده ها هزارنفر از مردم استان آذربایجان شرقی و طبقات مختلف مردم از جمله حضرت آیت الله شبستری نماینده مقام معظم رهبری و امام جمعه تبریز به استقبال او آمده بودند. ازدحام جمعیت که داوطلبانه و نه از طریق تشکل حزبی و سیاسی در مسیر حرکت کاروان رئیس جمهور بودند به قدری عظیم بود که مسافت کوتاه بین فرودگاه و استادیوم ورزشی که دکتر احمدی نژاد باید در آنجا سخنرانی می کرد به جای چند دقیقه نزدیک به سه ساعت به طول انجامید. در دنیایی که امروز تعداد افراد انتظامی و امنیتی سران دول صدها و هزاران بار بیش از استقبال کنندگان و مردم عادی است، اینگونه استقبال از رئیس جمهور یک کشور نماد و علاقه مردم به نظام و نشانه محبوبیت و اعتماد و نوع انتظاراتی است که شهروندان آذربایجان شرقی نسبت به رئیس دولت خود دارند. محبوبیت و مقبولیت و مشروعیت هر دولت یک سرمایه اجتماعی و سیاسی در تمام نظام ها است و سفر استانی رئیس جمهور و هیئت دولت این فرصت استفاده و نادر را ایجاد می کند.
بالاتر از همه حضور جدی و فعال نمایندگان مجلس شورای اسلامی استان، نماینده مقام معظم رهبری و امام جمعه تبریز، نمایندگان بخش های خصوصی، استاندار و مدیران و کارشناسان استان در جلسات برنامه ریزی و تصمیم گیری که به ریاست خود رئیس جمهور تشکیل می شد و اغلب اوقات به مدت 5 تا 7 ساعت به طول می انجامید، یکی از مهم ترین و چشم گیرترین ابعاد این سفرهاست. جلسه هیئت دولت در این سفر در حقیقت جلسه مشترک دولت و مجلس در تصمیم گیری، همکاری و تعامل است. کارگروه های مختلف در رشته و حوزه های متعدد مانند صنعت و معدن، آب، اشتغال، کشاورزی، ماه ها و هفته ها قبل از سفر رئیس جمهور به استان طرح های عمرانی را برای بحث و تصمیم گیری در هیئت دولت آماده می کنند. در سفر هفته گذشته رئیس جمهور به استان آذربایجان شرقی 220مصوبه در رشته های عمرانی، رفاه، فرهنگی، آموزشی و توسعه صنایع و بازرگانی مورد موافقت قرار گرفت. رسیدگی به تقاضا و درخواست و شکایات مردم که در آن شخص رئیس جمهور، وزیر، معاون و مدیر شرکت دارند یکی دیگر از مشخصات موثر و مردمی این سفر است. هزاران نامه و درخواست در این سفرها رسیدگی می شود. به طور اختصار سفر رئیس جمهور و هیئت دولت به استان ها و مشارکت مردمی در سطح استانی و محلی یک پدیده نوین در بالا بردن کیفیت و کمیت دیوان سالاری در مملکت، یک تجربه جدید در تصمیم گیری در قوای سه گانه مجریه، مقننه و قضائیه در نظام، و یک پایگاه بزرگ مردمی در تعامل و همکاری و حمایت از دولت است. درجه مشارکت رئیس جمهور در حل و فصل مسائل استانی و محلی بی نظیر است و به همین جهت تصویر کارآمدی که در دولت نهم به وجود آمده باید در نهادهای انتخابی مانند مجلس، شوراهای اسلامی شهرها و روستاها و نهادهای مدنی و دینی و انقلابی تحکیم یافته و محفوظ بماند. من روحیه خستگی ناپذیر رئیس جمهور در سفرهای اخیر او را به خارج از کشور و نیویورک مشاهده کرده بودم ولی این ذوق و شوق و انرژی با شرکت مردم آذربایجان در او شدت دیگری یافته بود.
ارتباطات چهره به چهره دولت با مردم، دسترسی مستقیم مردم به دولت و مسئولان، ارائه تقاضاهای مردم به دولت، رسیدگی به امور مردم به صورت حضوری، گفت وگو و بحث نمایندگان مجلس با دولت در استان خود، نقش رئیس جمهور در مدیریت، هدایت و تصمیم گیری مشترک در جلسات برنامه ریزی و هیئت دولت، کسب اطلاعات تازه از استان ها و شهرستان ها، و توسعه افق مشاورت، آزادی بیان و عقیده از خصوصیات برجسته این سفرهای استانی است. دولت ملی و مرکزی در این سفرها در سطح ایالتی و محلی تصمیم گیری می کند و اینگونه جریان در کشورهایی که امروز ادعای دموکراسی دارند به ندرت پیدا می شود.
انقلاب اسلامی ایران که سه دهه از پیروزی آن می گذرد حرکتی بود در جهت فروپاشی نظام سکولار خویشاوندی و قبیله ای و دیکتاتوری سلطنتی و جایگزینی آن به یک نظام پایدار اسلامی. این نظام اسلامی موقعی می تواند صورت واقعی به خود بگیرد که نه تنها دولت و حکومت اسلامی در ایران مستقر گردد، بلکه به موازات آن یک جامعه اسلامی نیز تشکل و رشد کرده و به صورت یک واحد جلوه کند. فاصله فیزیکی، اداری، سیاسی، اقتصادی و اجتماعی و دیوان سالاری بین دولت و جامعه در ایران همیشه یک مشکل و مانع اساسی در رشد و نمو و پیشرفت کشور بوده است. تمرکز امور دولتی و تصمیم گیری در پایتخت نه تنها با مدیریت نوین سیاسی و مملکتی متغایر بوده بلکه باعث آسیب های فراوانی گردیده که افزایش جمعیت در تهران و نبود تنوع امور سیاسی و اقتصادی و ارتباطی از آفات آن به شمار می رود. الگوی مردم سالاری و مشارکت عمومی دولت احمدی نژاد در سفرهای استانی این وضع را به چالش طلبیده و کوشش دارد از آن عبور کرده و سنت نوینی را جایگزین آن سازد. دقیقا در این تقاطع تاریخی است که احیای اندیشه اسلامی در تلفیق دولت و جامعه برابر یک الگوی مردم سالاری و مشارکت اهمیت تاریخی و سیاسی و اجتماعی خود را پیدا می کند.