ابراهیم زندیه
آسیا پرجمعیتترین قاره جهان است. این قاره به لحاظ گروههای نژادی، مذهبی و فرهنگی بیشترین تنوع را داراست و الگوهای توسعه و سطح توسعه در آن بسیار متفاوت است. لذا طیف سیاسی احزاب سیاسی آسیا بسیار پیچیدهتر و متنوعتر از سایر نقاط جهان است.
تفاوت توسعه سیاسی احزاب
توسعه سیاسی احزاب یکسان نیست و وضعیت از یک کشور تا کشور دیگر متفاوت است. تفاوتهای زیادی در شرایط داخلی و ملی کشورهای آسیایی به چشم میخورد. این کشورها دارای سیستمهای سیاسی و احزاب سیاسی گوناگون هستند. سوسیال دموکراسی در چین ریشه دوانده و قوام گرفته و سیستم چند حزبی همیارانه تحت رهبری حزب کمونیست چین به سرعت رشد کرده است. در جمهوری دموکراتیک خلق کره [کره شمالی] علاوه بر حزب حاکم کارگران کره، دو حزب دیگر به نامهای «سوسیال دموکراتیک کره» و «چوندویست چونگو کره» فعال هستند. این دو حزب بیش از 50 سال سابقه فعالیت دارند. کشورهای ویتنام و لائوس دارای سیستم یک حزبیاند. حزب کمونیست ویتنام و حزب انقلابی خلق لائوس تنها احزاب موجود در آن دو کشورند. در شمال شرق آسیا، ژاپن و جمهوری کره [کره جنوبی] دارای سیستم چندحزبیاند و مغولستان در اواخر دهه 1980 سیستم چندحزبی را به کار گرفته است. در جنوب شرق آسیا، برونئی فقط یک حزب دارد، اما سایر کشورها از انواع مختلف سیست چندحزبی بهرهمند هستند. در جنوب آسیا، در بوتان، رژیم پادشاهی مستقر است و هیچ حزب سیاسی وجود ندارد. اما سایر کشورها دارای سیستم چندحزبیاند. بعضی از کشورها مانند هند تعداد زیادی حزب دارند.
در آسیای مرکزی و قفقاز، ترکمنستان فقط دارای یک حزب سیاسی است. در حالی که بقیه کشورها از سیستمهای متفاوت چندحزبی برخوردارند. وضعیت در غرب آسیا خیلی پیچیدهتر است. در ترکیه و لبنان از سیستم چندحزبی مدل غربی استفاده میشود. سیستم سوریه نیز چندحزبی است، اما همگی در سیطره حزب حاکم قرار دارند. در ایران، از سال 1998 فعالیت گسترده احزاب سیاسی آغاز و هماکنون تعداد زیادی حزب سیاسی فعال در صحنه سیاسی آن کشور حضور دارند. عراق بعد از جنگ در مرحله شکلدهی سیستم چندحزبی است. هیچکدام از شش کشور حوزه خلیج فارس حزب سیاسی ندارند. بعضی کشورها مانند کویت، به گروههای سیاسی اجازه فعالیت قانونی میدهند.
ویژگیهای احزاب
هر کدام از انواع احزاب سیاسی ویژگیهای سیاسی خاص خود را دارد و اهداف سیاسی و سیستم ارزشی آنها بسیار متفاوت است.
سابقه تاریخی، ایدئولوژی و سیستم ارزشی احزاب سیاسی مختلف در آسیا از یکدیگر متفاوت است. توجه به اختلاف در پایگاههای اجتماعی آنها، چگونگی محاسبه منافع از سوی آنها، نوع خطمشیهای داخلی و خارجی که خود را بدان متعهد میدانند، از اهمیت زیادی برخوردار است. در حال حاضر، فعالترین احزاب سیاسی را از پنج زاویه به شرح ذیل میتوان معرفی کرد:
الف: بیش از 20 حزب سیاسی دارای مرام سوسیالیستی و کمونیستی هستند که این احزاب در چین، ویتنام، کره شمالی و لائوس حکومت را در دست دارند و در بعضی دیگر از کشورها دارای تأثیر و نفوذ سیاسی هستند. مانند حزب کمونیست هند (مارکسیست حزب کمونیست نپال (مارکسیست لنینیست)، حزب کمونیست تاجیکستان، حزب کمونیست بنگلادش.
ب: بیش از 20 حزب سیاسی دارای مراسم سوسیال دموکراسی هستند که شامل حزب انقلابی خلق مغولستان، حزب سوسیال دموکرات ژاپن، حزب کارگر اسرائیل [اشغالگر قدس]. سیستم ارزشی این احزاب به احزاب سوسیالیست اروپایی نزدیک است و بعضی از آنها مجدانه در فعالیتهای بینالمللی سوسیالیستی مشارکت دارند. اما اندیشههای تئوریک آنها قویاً تحت تأثیر هویت نژادی و سرزمینی قرار دارد.
پ: شماری از احزاب، دموکراتیک ملیگرا هستند که بیشترین تعداد را دارا هستند. حزب کنگره ملی هند، حزب مردم پاکستان، حزب سوسیالیست عربی بعث سوریه، سازمان متحد ملی مالای در مالزی [حزب حاکم امنو (UMNO)]، حزب مام وطن ترکیه و حزب تای راک تای تایلند از آن جمله هستند. خطمشیهای داخلی و خارجی اینگونه احزاب شباهتهایی دارند. به لحاظ داخلی، به توسعه اقتصاد ملی معتقدند تا کشور را قویتر کنند و مردم احساس خوشبختی کنند. به لحاظ خارجی، با سیطره قدرتها مخالفند و معتقد به نوعی نظم نوین سیاسی و اقتصادی هستند که بر عدل و مساوات متکی باشد.
ت: شماری از احزاب، محافظهکارند، مانند حزب لیبرال دموکراتیک ژاپن، حزب بزرگ ملی کره و حزب اتحاد ملی سریلانکا، سیستم ارزشی و خطمشی این احزاب به طور سنتی دارای گرایش لیبرالیستی و متأثر از ملیگرایی است.
ث: تعدادی از احزاب دارای دیدگاههای مذهبی ویژه هستند که در بعضی کشورها پایگاه اجتماعی گستردهای دارند. بعضی از این احزاب مانند حزب بهاراتیا جاناتا در هند بر مسند قدرت هم بودهاند و بعضی دیگر مانند حزب توسعه و عدالت ترکیه هماکنون قدرت را در دست دارند. در واقع، مقولههایی که براساس آنها احزاب سیاسی آسیا دستهبندی میشوند، نسبی است و موقعیتهای سیاسی بسیاری از آنها تفاوت چندانی با هم ندارد. بسیاری از احزاب قدیمی و بزرگ، مخلوطی از ایدئولوژیها با رویکردهای سیاسی اجتماعی گوناگون هستند. بعضی از احزاب فقط در مناطق خاصی فعالند و لذا ویژگی خاص منطقهای دارند مانند حزب دموکراتیک کردستان عراق و فدراسیون ترقیخواه همه دراویدیهای هند.
پذیرش تغییرات
همه انواع احزاب تلاش میکنند تغییرات را بپذیرند و مستمراً خود را با شرایط جدید تطبیق دهند. به خاطر تفاوت در قدرت سازمانی، پایگاه اجتماعی و موقعیت سیاسی، نقش احزاب و تأثیر آنها در فعالیتهای سیاسی، اجتماعی و اقتصادی کشورها متفاوت است. بعضی از احزاب مدتها بر سر قدرت بودهاند، پایگاه اجتماعی با ثباتی دارند و سیستم سازماندهیشان نیرومند است و میتوانند با مردم ارتباط نزدیک برقرار و آنها را بسیج کنند. از این رو، آنها تأثیر زیادی در سرنوشت کشور دارند. احزاب حاکم در کشورهای سوسیالیست مانند ویتنام، کره شمالی و لائوس از این نوع هستند. احزاب اقدام مردمی سنگاپور، سوسیالیست عربی بعث سوریه، امنو در مالزی و لیبرال دموکرات ژاپن، نیز از چنین نفوذ و تأثیری برخوردارند. بعضی احزاب مانند انقلابی خلق مغولستان، لیبرال دموکرات ژاپن، بهاراتیا جاناتا در هند و گلکار در اندونزی، در گذشته برای مدتی طولانی بر سر قدرت بودهاند، اما موقعیت خود را به عنوان حزب حاکم، به خاطر تغییر شرایط، تغییر درونی حزب یا عوامل دیگر از دست دادهاند.
از سوی دیگر بعضی از احزاب مانند لیبرال دموکرات ژاپن و کنگره ملی هند با ایجاد تغییراتی در ایدئولوژی، خطمشی و شیوههای رقابتی موفق شدهاند دوباره قدرت را در دست گیرند. بعضی احزاب آسیایی نیز نقش مهمی را به عنوان احزاب ائتلافی با احزاب حاکم محلی ایفا میکنند. حزب کمونیست هند مدتها در بنگال غربی قدرت را در دست داشته است و حزب تلوگو دسام روزگاری، حزب حاکم آندرا پرادش هند بوده است. حزب کمونیست نپال دو بار قدرت را در دست گرفته است. هنوز تعداد زیادی از احزاب نقش مهمی در صحنه سیاسی کشورشان به عنوان احزاب مخالف، اما سازنده ایفا میکنند.
در حال حاضر، احزاب حاکم از هر نوع که باشند، صرفنظر از اینکه برای مدتی طولانی قدرت را در دست داشتهاند یا به تازگی به قدرت رسیدهاند، با توجه زیاد به روزآمد کردن ایدئولوژی و بازخوانی خطمشیهای داخلی و خارجی خود، توسعه اقتصادی و حل مشکلات معیشتی مردم را وظیفه اولیه خود میدانند و اولویت زیادی برای گسترش پایگاه اجتماعی و تقویت بنیه مدیریتی و اداری خود قائل هستند. احزاب از همه انواع، دائماً در حال اصلاحات درونی و ایجاد تطبیقات لازم برای برنامههای درازمدت آینده هستند.
ارتباطات حزب
ارتباطات حزب به حزب فراملی به طور قابل مقایسهای گسترش یافته و صلح و توسعه و همکاری محور اصلی مبادلات حزبی قرار گرفته است.
تحول جدید در طیف سیاسی احزاب آسیایی آن است که موج بیسابقهای از ارتباطات و فعال حزب به حزب راه افتاده است، چرا که همه احزاب مخصوصاً احزاب حاکم و احزاب قدیمی با سابقهای طولانی از فعالیتهای سیاسی، توجه هر بیشتری به موضوعات بینالمللی پیدا و درگیر مبادلات و همکاری با احزاب خارجی شدهاند. بعضی احزاب تازه تأسیس شده و کم قدرت به طور فزایندهای به ارتباطات بینالمللی حزب به حزب روی آوردهاند. هماکنون تبادل تجارب در زمینه اداره حزب و اداره کشور، ارتقا و توسعه روابط دولتها، تبادلنظر در موضوعات بینالمللی که مورد توجه مشترک باشد و... زمینههای اصلی ارتباطات حزب به حزب در آسیا هستند. بر این اساس است که احزاب آسیایی کنفرانسهای بینالمللی احزاب سیاسی آسیا را میزبانی میکنند.
کارشناسان معتقدند، ارتباط بینالمللی احزاب سیاسی رو به افزایش است و تغییرات بیشتر و غنیتری در طیف سیاسی احزاب آسیا رخ خواهد داد.