علی صدیقی
در میان بحثهای بودجهای در ماههای پایانی سال که روایتی تکراری است، امسال روایت جدیدی محل مناقشه کارشناسان اقتصادی شده که موافقان و مخالفان بسیاری را به همراه داشته است.
بحث تدوین بودجه سایه با توجه به شرایط نامعلوم آینده که پرونده هستهای و سرنوشت آن، بر ابهام و پیچیدگیهایش افزوده، روایت جدید را رقم زده است.
نوشتن سناریویی جدید برای کشور با در نظر گرفتن شرایط احتمال آتی اعم از افزایش قیمت نفت یا از دست دادن منبعی به نام درآمد نفتی به دلایل مختلف تمام حدیث مجادله بین موافقان و مخالفان بودجه سایه است.
بودجه سایه قرار است برنامه جدیدی باشد برای شرایط غیرقابلپیشبینی آینده که با تدوین این بودجه قابل پیشبینی میشوند.
کارشناسان اقتصادی در کشور ما روایت هر ساله بودجه سایه در کشورهای جهان را تایید میکنند اما عدهای از آنها، زمانی که نوبت به نام ایران میرسد در جبهه مقابل قرار گرفته و تهیه این سناریو را غیرضروری میدانند. مخالفین و موافقین بودجه سایه تا آنجا پیش رفتهاند که عدهای آن را واجب و الزامی تلقی کرده و عدهای دیگر آن را به معنای ایجاد بحران در کشور ارزیابی میکنند.
حال آنکه میتوان بحث لزوم تهیه و تدوین بودجه سایه را در فضایی کارشناسی و علمی پیش برد که معنا و مفهوم قرار گرفتن در شرایط بحران از آن درک نشود. ضمن آنکه کشور آمادگی شرایط جدید احتمالی در آینده را داشته باشد.
در میان مجلسیان پرچمدار طرح تهیه بودجه سایه محمد خوشچهره است، رئیس گروه مشاوران محمود احمدینژاد در دوران شهرداری که حالا در کنار افرادی چون عماد افروغ از مخالفان جدی سیاستهای دولت نهم در مجلس هستند.
خوشچهره این جمله را بارها به عناوین مختلف تکرار کرده است که «با توجه به بحثهای پیشآمده در رابطه با مسائل انرژی هستهای و ارجاع پرونده ایران به شورای امنیت منطقی است که دولت به سمت تدوین یک بودجه سایه که در حالت و شرایط غیرمتفرقه دست دولت را برای اداره مطلوب کشور باز میگذارد، برود و این موضوع را در دستور کار خود قرار دهد. لذا مجلس از چنین بودجهای حمایت خواهد کرد.»
قضیه چنان جدی شد که چند روز بعد، محمدکردبچه مدیرکل دفتر اقتصاد کلان سازمان مدیریت و برنامهریزی برای طراحی بودجه سایه اعلام آمادگی کرد و شرایط سال گذشته را مثال زد که طی آن باتوجه به حساس شدن تهدیدات اروپا علیه ایران شورای امنیت دستور به تدوین بودجه سایه داد.
اما حالا بعد از گذشت یک سال علی لاریجانی که در دولت جدید دبیری شورای عالی امنیت ملی را بهعهده گرفته برخلاف نظر این شورا در زمان حسن روحانی میگوید: «شرایط فعلی کشور شرایطی نیست که کشور نیاز به لایحه بودجه سایه داشته باشد، مشکل خاصی نیست، مردم باید راحت زندگی کنند و مجلس بودجه 85 را بررسی خواهد کرد.»
اما بهرغم باور لاریجانی که فرض شرایط بحرانی را مردود میداند مردم و جامعه بروز شرایط بحرانی در منطقه و جهان و تغییر در ارقام و شاخصهای قیمتی در بازار نفت به دلیل مسائل هستهای ایران را منتفی نمیدانند. وزیر امور اقتصادی و دارایی در اینباره میگوید: «هدف اصلی حساب ذخیره ارزی مبارزه با شرایطی است که موجب نوسان در درآمدهای ارزی کشور میشود.» او همچنین تحریمهای اقتصادی جدید را دور از ذهن ندانست و گفته است: «تدوین بودجه سایه برای زمانی که درآمدهای نفتی و گازی ایران دچار کاهش شود، بسیار مفید است.»
داوود دانش جعفری در عین حال از حساب ذخیره ارزی به عنوان پشتوانهای برای شرایط بحرانی نام میبرد، هرچند که روند فزاینده برداشت از حساب ذخیره ارزی، مانده این حساب را در وضعیت نامطمئنی قرار داده است.
هادی حقشناس یکی از مخالفین تدوین بودجه سایه است اما روند نزولی حساب ذخیره ارزی در دولت کنونی را منکر نشده و بر نظارت و برنامهریزی بیشتر برای حساب ذخیره ارزی تأکید میکند. این نماینده مجلس در رابطه با بودجه سایه میگوید: «مطمئناً بودجه سایه تدوین نمیشود و مشکلی هم برای تأمین منابع ارزی و ریالی برنامهها نخواهیم داشت.»
وی فرض تصویب بودجه سایه را هم کم شدن 10 میلیارد دلاری از منابع ارزی میداند و افزایش درآمدهای داخلی را راهکاری برای جبران کمبود مالی در شرایط بحرانی میداند.
حقشناس در بخشی دیگر از صحبتهای خود مشکل بهوجود آمده در سال 1377 را خاطرنشان میکند که طی آن قیمت نفت برای هر بشکه به زیر 10 دلار رسید درحالیکه در بودجه رقمی بزرگتر پیشبینی شده بود. او تصمیم مجلس پنجم و ششم برای تعیین حساب ذخیره ارزی برای مقابله با این مشکل را میستاید. وی همچنین ایستادگی کشور در 27 سال گذشته را مثال میزند اما به نکته بسیار جالبی نیز اشاره میکند: «اگر فرض را بر بروز جنگ بگذاریم دیگر بودجه سایه و غیرسایه تفاوتی نخواهد داشت چون آن موقع ما نمیتوانیم نفت را بفروشیم و مشکلاتمان چند برابر خواهد شد». اما به اعتقاد کارشناسان اقتصادی نفت تدوین بودجه سایه برای روزهای مشابه همان روزهایی است که حقشناس معتقد است نیاز به هیچ برنامه و سند و بودجهای ندارند.
اما پیمان فروزش یکی از موافقین تدوین بودجه سایه در مجلس است. وی پیشبینی و تعیین شرایط اضطراری را نکتهای مهم میداند و صرفهجویی در مصرف حساب ذخیره ارزی را الزامی مهم برای حفظ و کنترل موجودی آن دانسته و میافزاید: «اگر با این منوال از حساب ذخیره ارزی برداشت شود، در پایان سال این حساب منفی خواهد شد اما باید توجه داشت که پشتوانه بودجه سایه منابع ارزی و ریالی است و بودجهای که در حال تصویب است، یک بودجه نرمال است و هرچه بیشتر به سمت شرایط بحران پیش برویم، طراحی بودجه سایه حیاتیتر میشود.»
به عقیده وی پرهیز دولت از اعلام طراحی بودجه سایه به این علت است که شرایط هنوز حساس نشده و با اعلام تدوین آن ممکن است تبعات روانی سنگینی متوجه کشور خواهد شد.
بایزید مردوخی کارشناس اقتصادی که سالها در بالاترین ردههای سازمان مدیریت و برنامهریزی مسئولیت داشته نظری کارشناسی درباره تدوین بودجه سایه دارد.