نادر کریمی جونی
دیپلماتهای ترک در تهران تلاش میکنند تا بدگمانیهای ایرانیان را نسبت به تحولات اخیر دیپلماتیک که در آنکارا به وقوع پیوسته است برطرف سازند. همانگونه که عبدالله گل نخستوزیر نیز خاطرنشان ساخت، ترکها با صدای بلند به همسایگان ایرانی خویش یادآوری میکنند که همکاری آنکارا- واشنگتن یا حتی همکاری آنکارا و تلآویو، منافع تهران را به مخاطره نمیاندازد.
البته نگرانی زیادی در تهران، در مورد رویدادهای اخیر وجود دارد. طی هفتههای گذشته چهرههای ارشد امنیتی و نظامی غرب از آنکارا دیدار و با رهبران ترک ملاقات کردهاند که مهمترین این دیدارها را میتوان سفر رابرت مولر رئیس اداره آگاهی فدرال FBI و پورترگاس رئیس آژانس مرکزی اطلاعات CIA آمریکا به ترکیه دانست. اگرچه مقامات آنکارا درباره سفر این دو مقام آمریکا هیچ توضیح رسمیای انتشار ندادهاند اما در گفتوگوهای غیررسمی و با ساده کردن موضوع اشاره میکنند که دستور کار اصلی این ملاقاتها بررسی اوضاع شمال عراق و آینده گروه شورشی PKK بوده است. این درحالی است که روزنامههای ترکیه در آخرین روزهای هفته گذشته محورهای تازهای از این ملاقاتها را افشا کرده و گفتهاند که بهواسطه همسایگی ترکیه با دو کشور دشمن ایالات متحده، سوریه و ایران، یکی از محورهای اصلی گفتوگوهای انجام شده فیمابین مقامات ارشد سیاسی امنیتی ترکیه با دو مقام آمریکایی، تحولات این دو کشور و بالاخص پرونده هستهای ایران و تدابیری که ایالات متحده برای بعد از پایان اجلاس زمستانی شورای حکام آژانس بینالمللی انرژی هستهای تمهید کرده، است.
اما این سلسله سفرها، که حساسیت تهران را برانگیخته، تنها به سفر رابرت مولر و پورترگاس ختم نمیشود، آنکارا در هفتههای اخیر میزبان مقامات نظامی ناتو نیز بوده است. ازجمله میشل آلیوماری وزیردفاع فرانسه، در دیدار اخیر از آنکارا در دیدار با مقامات سیاسی و نظامی آنکارا تحولات منطقه و ازجمله شرایط ایران و سوریه را مورد بحث قرار داد. نکته جالب درباره سفر خانم آلیوماری آن است که فرانسه نهتنها در موضوع مقابله با دولت بشاراسد در کنار ایالات متحده قرار گرفته و در پروندههایی نظیر پایان دادن به نفوذ سوریه در لبنان، تنبیه مقامات سوری و دولت اسد بهخاطر دست داشتن در پرونده ترور رفیق حریری و ... همکاری نزدیکی با آمریکاییها دارد، بلکه در مواجهه با پرونده اتمی ایران نیز تلاشهایی گسترده و عمدتاً همسو با اهداف واشینگتن انجام داده است که از این بابت میتوان فرانسه را در مسئله پرونده هستهای ایران متحد آمریکا به حساب آورد. در همین حال سفر یاپ دهوپ شفر دبیرکل ناتو به آنکارا اگرچه میتواند دیداری معمول و در چارچوب رایزنیهای متعارف میان اعضای ناتو ارزیابی شود اما آنگونه که برخی روزنامههای ترکیه مانند صباح نوشتهاند در دیدار دبیرکل ناتو از ترکیه موضوع ایران نیز به میان آمده و درباره آن رایزنیهایی صورت پذیرفته است. سلسله این دیدارها البته با سفر اخیر رئیس جدید ستاد ارتش اسراییل ژنرال هوایی دن هالوتز از آنکارا پایان میپذیرد. در این دیدار ژنرال اسرائیلی اگرچه موضوعهایی مانند تجارت تجهیزات نظامی، فروش هواپیماهای بدون سرنشین، تجهیز و بازسازی جنگندههای F4 را دنبال کرده، ولی آنچنان که روزنامهنگاران ترک در روزنامههای رادیکال و صباح نگاشتهاند، مسئله پرونده هستهای و فعالیتهای غنیسازی کشورمان مورد بررسی قرار گرفته و ژنرالهای صهیونیست و ترک درباره همکاریهای استراتژیک به توافق رسیدهاند. این سفر بهویژه از آنرو حائز اهمیت است که دن هالوتز بهتازگی به ریاست ستاد ارتش اسرائیل منصوب شده و در اولین سفر وی با همتایان ترک خود دیدار کرده است. خبرنگاران میگویند حجم مبادلات نظامی میان اسرائیل و ترکیه به نیم میلیارد دلار بالغ میشود و علاوهبر تجهیز و نوسازی جنگندهها ارائه خدمات اطلاعات نظامی و همکاریهای امنیتی میان سرویس امنیت داخلی اسرائیل (شینبت) و سرویس امنیتی ترکیه (میت) را دربرمیگیرد. اما همان هنگامی که ژنرالهای ترک و اسرائیلی در پشت درهای بسته تشکیل جلسه میدادند، بازرگانان دو طرف نیز در آنکارا گرد هم آمده بودند تا درباره تعمیق همکاریهای تجاری مذاکره کنند. خبرنگاران حجم تبادلات اقتصادی میان اسرائیل و ترکیه را حدود 5/2 میلیارد دلار اعلام میکنند و میگویند تلآویو طی سالهای اخیر با پیشنهاد طرحهایی نظیر خرید آب از ترکیه و انتقال آب از طریق تونلی زیرزمینی به اسرائیل از سرچشمههای رودخانه فرات، سعی در تعمیق همکاریهای اقتصادی دوطرف داشته است. ضمن اینکه اسرائیلیها به ویژه بر روی فعالیتهای کشاورزی در ترکیه سرمایهگذاری کرده و از این بابت میتوان دریافت که میان تلآویو و آنکارا همکاریهای نزدیک اقتصادی وجود دارد و برای گسترش آن تلاش میشود.
اما در حالی که زمان برگزاری اجلاس زمستانی شورای حکام آژانس که قرار است مارس آینده برگزار شود، فرا میرسد و مقامات آمریکایی و اسرائیلی نیز تهدید کردهاند چنانچه در این نشست پرونده فعالیتهای هستهای ایران به سرانجام نرسد، آنان گزینههای دیگری را مورد توجه قرار خواهند داد، تهران در مقابل این رایزنیهای سوءظنبرانگیز واکنشی محتاطانه از خود نشان داده است. یکشنبه گذشته حمیدرضا آصفی سخنگوی وزارت امور خارجه کشورمان در مقابل پرسشی درباره سفر مقامات آمریکایی و اسرائیلی به ترکیه تنها بر این نکته که تهران درباره حساسیتهایش به آنکارا تذکر داده است، تأکید و در همان حال خاطرنشان کرد که روابط میان ترکیه و ایران حسنه است. در تحولی همسو، سفیر ترکیه طی روزهای گذشته به جانب مقامات ایرانی و در رأس آنها اکبر هاشمیرفسنجانی رئیس مجمع تشخیص مصلحت نظام شتافته تا به ایرانیها اطمینان دهد که تحولات اخیر با منافع تهران در تضاد نیست.
آنکارا با درک موقعیت حساس جغرافیایی خود و اطلاع از حساسیتهای قدرتهای بزرگ درباره کشورهایی نظیر سوریه، ایران، عراق و جمهوریهای قفقاز از همسایگی با این کشورها به خوبی بهره جسته است. بر این پایه این نکته که در شرایط حاضر ترکها چگونه میتوانند مقاصدشان را عملی کنند امر مهمی است که باید بیش از همه مورد توجه مقامات ایرانی قرار بگیرد.