محبعلی دیانی
پاکستان که با افکار آزادیخواهانه «اقبال لاهوری» و «محمدعلی جناح» برای ایجاد سرزمینی آزاد و مستقل برای مسلمانان در سال 1945 میلادی از هند جدا شد، تاکنون فراز و نشیبهای زیادی را در ارتباط با «آمریکا» داشته است. مناقشه کشمیر، ناموازنه قدرت بین هند و پاکستان، و نیاز به جنگافزارهای پیشرفته و حمایتهای مالی، شاید از جمله عواملی بوده که سیاستمداران پاکستانی را همیشه به سوی ارتباط نزدیک با آمریکا سوق داده است.
در دوران جنگ سرد، پاکستان یکی از کشورهایی بود که مانند ایران پیش از انقلاب در مناسبات منطقهای تا حدود زیادی منافع آمریکا را تأمین کرد. به اعتقاد مقامهای پاکستان، آخرین سنگر کمونیسم در جهان، حضور ارتش سرخ در افغانستان بود که ساقط شد و پاکستان نیز در این جریان، همکاری اطلاعاتی و نظامی قابل توجهی با آمریکا داشت.
اما نهایتاً با خاتمه جنگ سرد و فروپاشی روسیه شوروی، آمریکا توجه خود را از این منطقه به مناطق دیگر معطوف داشت و پاکستان را با مسائل عدیدهاش به حال خود واگذاشت. ممکن است برخی ناظرین این دیدگاه را داشته باشند که رها کردن افغانستان با خلأ قدرتی که پس از خروج نیروهای ارتش سرخ حاصل شد جایزهای از سوی آمریکا بود. اما مشکلات عدیده، هزینههای زیاد و تأثیرات درازمدت پیچیدگیهای افغانستان نه تنها برای را از دوش دیپلماسی پاکستان برنداشت بلکه شاید در درازمدت هزینههای این همکاری با آمریکا بر منافع آن فایق آمد.
ظهور طالبان در مناطق قبایلی و سپس در صحنه سیاسی نظامی افغانستان، ظهور سازمان مرموز القاعده و نهایتاً واقعه 11 سپتامبر، جریاناتی بودند که میتوان آنها را زاییده تحولات پس از خروج شوروی از افغانستان دانست. اینک مقامهای واشنگتن در مناسبتهای مختلف از پاکستان به عنوان «متحدترین متحد آمریکا» یا «متحدترین کشور غیر ناتوی آمریکا» یاد میکنند، اما تحریمهای نظامی و اقتصادی آمریکا علیه پاکستان پس از آزمایشهای هستهای و سرنگونی دولت «نواز شریف» توسط نظامیان و سیاستهای قطرهچکانی کمک واشنگتن به اسلامآباد، از جمله عواملی بوده که همواره بر این رابطه همکاری سایه افکنده است.
«شوکت عزیز»، نخستوزیر پاکستان در سفری که حدود یک ماه پیش به آمریکا داشت پاکستان را «تحریمشدهترین متحد آمریکا» خواند. درحال حاضر به نظر میرسد یکی از مهمترین دستورکارهای آمریکا در مناسباتش با اسلامآباد، جنگ علیه تروریسم است و شاید به همین علت بوده که بهرغم حمله موشکی آمریکا به یک روستا در خاک پاکستان، به بهانه هدف قرار دادن «ایمن الظواهری»، یکی از مقامهای القاعده، «شوکت عزیز» برای دیدار با «جورج بوش» عازم آمریکا شد.
در همان دیدار «شوکت عزیز» در جلسهای با «ریچارد هاس»، رئیس شورای روابط خارجی گفت: هرگاه ما روابط عمیق خود را حفظ نکردیم هر دو کشور متحمل تأثیرات منفی آن شدند. با اینحال پس از آزمایش هستهای پاکستان برخی صاحبنظران و مطبوعات این کشور اظهار عقیده کردند که اسلامآباد دیگر برای دفاع و حمایت نیازی به آمریکا ندارد و نبایستی هزینههای این ارتباط را تحمل کند ولی حتی پس از روی کار آمدن ژنرال «پرویز مشرف»، سیاست خارجی اسلامآباد همچنان سیاست سنتی خود برای دستیابی به شریک استراتژیک آمریکا را دنبال کرد.
از سوی دیگر به نظر میرسد آمریکا بیش از هر زمانی خواستار همکاری اسلامآباد برای کاهش تمایلات رادیکال در مدارس دینی و مناطق قبایلی پاکستان است. پاکستان اخیراً اعلام کرد 600 تروریست را دستگیر کرده و مراتب بالای رهبری القاعده نیز از بین رفته است. همچنین مقامهای پاکستانی اظهار کردهاند 80 هزار نیروی امنیتی پاکستان نیز در کنار مرزهای افغانستان مستقر هستند که از ورود افراد نامناسب جلوگیری شود. این درحالی است که پاکستان با تأکید بر موقعیت خاص جغرافیایی خود در تلاش برای ایجاد یک کریدور تجاری و انتقال خطوط لوله نفت و گاز از آسیای مرکزی به هند است و در این زمینه حمایت آمریکا را نیاز دارد.
«شوکت عزیز» در سفر خود به آمریکا اعلام کرد که اسلامآباد اقدام به ساختن یک بندر عمیق در گوادر کرده و این بندر را با ارتباطات جادهای و ریلی به آسیای مرکزی و غرب چین متصل کرده است. با وجود این، افکار عمومی پاکستان به حد چشمگیری مخالف آمریکا بوده و سیاستهای واشنگتن را باعث خدشهدار شدن استقلال اسلامآباد میدانند. تظاهرات چند روز اخیر در شهرهای مختلف پاکستان و انفجارهای کراچی مؤید این موضوع است. اما مقامات پاکستان سعی دارند به نوعی زهر واکنشهای جامعه این کشور در قبال آمریکا را کم کنند تا مبادا روابطشان با کاخ سفید آسیبی ببیند.
در همین راستا «شوکت عزیز» تظاهرات هرازگاه پاکستانیها را حرکتی عوامانه خوانده و آن را تنها به دستهای کوچک از ساکنان این کشور نسبت داده است. از سوی دیگر تناقض در سخن و عمل مقامات آمریکایی نسبت به پاکستان، بدبینی احزاب و روشنفکران پاکستانی را نسبت به سیاستهای کاخ سفید به دنبال داشته است. با این اوصاف بهنظر میرسد موانع داخلی و خارجی از یکسو و سیاستهای دوگانه آمریکا در قبال پاکستان نسبت به همسایهاش هند، بر رویای اسلامآباد برای قرار گرفتن در جایگاه متحد ویژه کاخ سفید در شبهقاره هند، سایهای بس سنگین افکنده است؛ سایهای که به آسانی محو نخواهد شد.