نفت بدون جانشین
باتوجه به شرایط کنونی فنآوری، درحال حاضر جانشین قابل اتکایی برای نفت، خصوصاً در بخش حملونقل که نفت 95 درصد انرژی موردنیاز آن را تأمین میکند، وجود ندارد. نفت در آینده نیز تنها گزینه مهم بخش حملونقل باقی خواهد ماند؛ هم از دیدگاه اقتصاد و هم از دیدگاه سهولت استفاده. نفت حداقل تا 30 سال آینده نیز انتخاب اول بخش حملونقل در جهان خواهد بود.
انرژیهای جایگزینی برای نفت معرفی شدهاند، همچون وسایل نقلیهای که با سوختهای سلولی و باتری کار میکنند که ما را به آینده امیدوار کردهاند، اما واقعیت این است که هیچکدام از این سوختها از لحاظ تجاری قادر به رقابت با سوختهای بنزین و گازوئیل نیستند.
در اینجا لازم است به یک سوء برداشت رایج اشاره کنیم؛ واقعیت این است که ما در آینده نیاز فزایندهای به انرژی داریم و این بدان معناست که در آینده برای تمامی انواع انرژی و فنآوریها نقشی وجود خواهد داشت. حفاظت از انرژی و کاربرد بهینه آن، دارای اهمیت فراوانی هستند، زیرا به ما اجازه میدهند از انرژیهایی که در اختیار داریم، استفاده بیشتری ببریم.
نکته دیگر این است که هیچ جای نگرانی و ترس نیست. جهان به این زودیها از نعمت نفت تهی نمیشود. صحبت از کمبودها، بحث جدیدی نیست. در واقع این ادعاها که جهان به زمانی رسیده است که در حال از دست دادن ذخایر نفت خود است، سابقهای برابر با سابقه خود صنعت نفت دارد. من مطمئنم که هنوز هم ذخایر سرشار نفتی دستنخورده و کشفنشده فراوانی وجود دارد که ما میتوانیم در آینده آنها را تولید کنیم. خوشبینی من از تاریخ گذشته نشات میگیرد، چرا که در طول تاریخ حیات نفت شاهد بودیم که بارها کارشناسان نفتی نسبت به کاهش یا به پایان رسیدن ذخایر در دسترس نفت هشدار دادند.
در اوایل دهه 1970 برخی از کارشناسان پیشبینی میکردند که جهان بسرعت در حال نزدیک شدن به دوره کمبود نفت است. در طول این دوره برخلاف ادعای کارشناسان، ذخایر نفتی جهان مرتباً افزایش یافت و از 550 میلیارد بشکه در سال 1970 به بیش از 2/1 تریلیون بشکه در حال حاضر رسیده است. این افزایش ذخایر، چشمگیرتر هم میشوند اگر بدانیم جهان طی این مدت بیش از 800 میلیارد بشکه نفت هم مصرف کرده است.
در مورد عربستان سعودی، ذخایر قطعی این کشور حدود 88 میلیارد بشکه در سال 1970 بود. امروزه ذخایر نفت عربستان حتی بهطور محافظهکارانه نیز به 624 میلیارد بشکه میرسد و این درحالیست که این کشور 35 سال است که درحال برداشت و تولید نفت نیز هست. تنها در سال گذشته عربستان بیش از 5/1 میلیارد بشکه به ذخایر نفتش افزود، بهرغم اینکه طی همین مدت بیش از 3 میلیارد بشکه نیز تولید کرده بود.
«آینده چگونه خواهد بود؟» جواب این سئوال در ماهیت تخمینهای مربوط به ذخایر نفت قرار دارد. تخمینهای مربوط به ذخایر نفت حاصل دانش امروزی و فرمولهاییست که برای تخمین به کار میرود. این فرمولها تصویری کلی از زمان فعلی هستند و منعکسکننده بهترین دانش موجود در رابطه با ذخایر نفت. تخمینهای دانشمندان درباره میزان ذخایر نفت طی سالهای اخیر مرتباً افزایش یافته، چرا که دانش ما در رابطه با منابع زیرزمینی پیشرفت و بهبود پیدا کرده است.
اهمیت فنآوری
ما در عربستان سعودی مدتهاست که به اهمیت فنآوری در تعیین ذخایر نفت و چگونگی استحصال آنها پی بردهایم. به همین دلیل است که سرمایهگذاریهای عظیمی در فنآوریهای نوین و پیشرفته انجام دادهایم. هرساله ما، نه برای تولید نفت، بلکه برای فهم بهتر آنچه که در زیر سطح زمین رخ میدهد، چاههای آزمایشی مختلفی حفر میکنیم. ما همچنین دارای تواناییهای محاسبه رایانهای در سطح جهانی هستیم. برای مقایسهها، ما چهار برابر بیشتر نسبت به ناسا به پردازش دادهها میپردازیم. یک مقایسه نشان میدهد بانک اطلاعاتی شرکت آرامکو عربستان سعودی درباره ذخایر این کشور، سه برابر بزرگتر از بانک اطلاعاتی گوگل است. ما در ارزیابی ذخایر نفت و گاز، پیشگامان صنعت دنیا هستیم.
جهان دارای مقادیر عظیمی منابع متعارف و غیرمتعارف نفتیست که همچنان دستنخورده باقی ماندهاند. من شک ندارم که پیشرفتهای آینده در فنآوری به ما اجازه خواهد داد که بخش بسیار بیشتری از منابع نفتی که هماکنون تخمین میزنیم را بتوانیم تولید کنیم.
قیمتهای باثبات
از دیدگاه من، کشورهای مصرفکننده و تولیدکننده نفت، همچون خود صنعت نفت، از قیمتهای باثبات و قابل پیشبینی نفت خام سود خواهند برد. قیمتهای باثبات نفت خام، نرخ بازدهی کافی صنعت نفت را تضمین و از رشد اقتصاد جهانی نیز حمایت خواهد کرد. با این وجود، رسیدن به قیمتهای باثبات توسط چندین عامل، ازجمله نوسانات دورهای، اقدامات کنترلی، نقش جدید نفت بهعنوان یک دارایی سرمایهگذاری مالی و نبود شفافیت بازار، دشوار و پیچیده شده است.
تجارب گذشته به ما میآموزند که قیمتهای بسیار پایین و بسیار بالای نفت خام، بههیچوجه مناسب نیستند. سرمایهگذاری دنبالهروی فرصتهاست. در طول دوران قیمتهای پایین نفت، سرمایهها از بخش نفت به سمت بخشهای دیگری که نرخ بازدهی بالاتری دارند، سوق پیدا میکنند. نتیجه چنین وضعی، عدم سرمایهگذاری در گستره بخش نفت از تولید گرفته تا حملونقل، پالایش، توزیع و بازاریابی خواهد بود. در چنین محیطی، تقاضا به علت انرژی «ارزان» رشد میکند و این درحالیست که ظرفیت تولید به علت عدم سرمایهگذاری دوران رکود را طی خواهد کرد. درنتیجه قیمتها باید برای بازگشت تعادل از طریق کاهش تقاضا و تشویق سرمایهگذاری بیشتر در بخش تولید، کاهش یابند.
ما امروزه شاهد پویایی بازار نفت هستیم. از اواسط دهه 1980 تا پایان دهه 1990، صنعت نفت در فضای مازاد ظرفیت بالادستی و پاییندستی نفت فعالیت میکرد. مازاد ظرفیت در کنار زنجیره عرضه، قیمتها را پایین نگاه داشتند و خاطرها را از وجود ظرفیت کافی برای تقاضاهای آینده، آسوده کردند. درعینحال، قیمتهای پایین، تقاضا را افزایش دادند و نتیجه این بود که نگرانی در بازار نفت درباره توانایی بخش تولید افزایش یافت. فضای قیمتهای بالای کنونی نفت نتیجه مستقیم دوران طولانی ظرفیت مازاد تولید و قیمتهای پایین نفت در دهههای گذشته است.
چرخه قیمتهای بالا و پایین نفت موجب ایجاد بیثباتی در صنعت نفت شده و این درحالیست که صنعت نفت نیازمند ثبات طولانیمدت به منظور جذب سرمایهگذاریهای کلان است. کمبود پیشبینیپذیری، مخاطرات پیشروی شرکتها را افزایش میدهد و مانعی بر سر راه سرمایهگذاری در بخش تولید محسوب میشود. اقدامات کنترلی در هر صورت بر سرمایهگذاری زنجیره عرضه انرژی تاثیر منفی میگذارد و موجب قیمتهای بالاتر محصولات برای مصرفکننده میشود.
کنترل قانونی چندگانه و استانداردهای غیرمنسجم، بازارهای تولید را پارهپاره میکند و انعطافپذیری آنها را کاهش داده و کار صنعت را در تضمین ثبات بازار دشوار میسازد. همچون بیثباتیهای دورهای، این اقدامات کنترلی مخاطرات صنعت نفت را افزایش داده و سرمایهگذاریهای جدید را کاهش میدهد.
نفت به یک دارایی سرمایهگذاری مالی، همچون ارزها، سهام و اوراق قرضه تبدیل شده است. بازار جهانی نفت خام مقادیر عظیمی پول را از بنیادها و موسسات مختلف جذب خود کرده و بهدنبال افزایش بازدهی است. سرمایهگذاریهای انبوه صورت گرفته در بخش نفت، به ثبات رساندن بازار آن را شدیداً دشوار ساخته است.
نیاز به شفافیت
شفافیت شرط مهم و کلیدی ثبات بازار نفت است. جمعآوری و پیشبینی اطلاعات مربوط به انرژی، حوزههایی هستند که همکاری تولیدکنندگان و مصرفکنندگان میتواند شفافیت آن را بهبود بخشد. باید در تخمین تقاضا کارهای بهتری صورت دهیم. مجمع بینالمللی انرژی که برای گفتمان بین کشورهای تولیدکننده و مصرفکننده ایجاد شده است، شدیداً در پی تشویق فعالیتهای گروهی و همکارانه است. این مجمع که دبیرخانه آن در ریاض است، میتواند نقش مفید و سازندهای در برقراری گفتوگو و همکاری میان تولیدکنندگان و مصرفکنندگان نفت بازی کند.
ظرفیت مازاد تولید، به سنگ بنای ثبات بازار جهانی نفتخام، چه در سطح بالادستی و چه در بخش پاییندستی، تبدیل شده است. جهانیسازی، اقتصاد جهانی را گسترش خواهد داد و تقاضای بیسابقهای برای نفت ایجاد خواهد کرد. درحالیکه انتظار میرود رشد تقاضای نفت بسیار قوی باشد، حفظ منافع و ذخایر نفت خام نیز از اهمیت فراوانی برخوردار است.
من معتقدم که نوآوریهای تکنولوژیک با بالا بردن کارایی تولید و مصرف نفت، نقش کلیدی در ایجاد تعادل در بازار نفت خام بازی خواهد کرد. واضح است که هم تولیدکنندگان و هم مصرفکنندگان نفت از ثبات و قیمتهای قابل پیشبینی نفت خام سود خواهند برد. با این وجود، باید توجه داشت که عواملی چون نیروهای دورهای بسیار قوی، اقدامات کنترلی، نقش جدید نفت بهعنوان یک کالای سرمایهای و نبود شفافیت در بازار نفت خام موجب دشوار شدن رسیدن به ثبات در بازار جهانی نفت میشوند.