نفیسه کوهنورد
«سفری غیرمنتظره و میزبانی عجولانه» توصیف سران برخی احزاب مخالف حزب حاکم ترکیه از دیدار «خالد مشعل» رئیس دفتر سیاسی جنبش مقاومت اسلامی (حماس) است. اما سفر این رهبر در تبعید حماس آنقدرها هم که در ظاهر مینماید، غیرمترقبه و پیشبینی نشده نبود.
از همان نخستین روزهای که پرچمهای سبز حماس بر بام پارلمان دولت خودگردان جای گرفت، احتمال وقوع این دیدار را میشد از لابهلای سخنان مقامات ترکیه درک کرد. همانطور که چند روزی پس از پیروزی حماس، «رجب طیب اردوغان» نخستوزیری ترکیه در مصاحبه با تلویزیون «الجزیره» سربسته از نیت دوطرف برای تحقق چنین سفری خبر داد. گرچه او با طمأنینه سخن گفت و اظهار داشت: شاید سران حماس نه با نامه رسمی دولت که از جانب حزب عدالت و توسعه به «آنکارا» دعوت شوند.
علت این اشتیاق در عین حال، تقیه را میتوان در چند نکته جستوجو کرد. ناظران سیاسی بر این امر واقفند که ترکیه و بویژه حزب حاکم برآن در تکاپوست با تثبیت جایگاه خود در داخل و خارج از کشور نقشی اساسی را در موازنات منطقه برای خود رقم زند. در واقع، از آنگاه که کاخ سفید بهطور جدی طرح خاورمیانه بزرگ را کلید زد، عدالت و توسعهایها تلاش میکنند تا چهره اول در این سناریو باشند. لازمه چنین چیزی علاوه بر رابطه نزدیک با دیگر طرفهای ماجرا، «قدرت ابتکار عمل و پیشقدم شدن» نیز هست. آنکارا در برگزاری اجحلاس همسایگان عراق پیش از سقوط بغداد، ازسرگیری مناسبات با سوریه و برقراری روابط نزدیکتر با ممالک عربی منطقه تاحدی توانست این ابزار را بهکار ببندد.
حل مناقشه فلسطین، اما محور اصلی پروژه است. بنابراین جای گرفتن در خط مقدم آن برای ترکها اهمیت ویژهای دارد. از دیگر سو، سران ترک ترجیح میدهند میانجیگیری تنها به ترفیع جایگاه سیاسی ختم نشود، بلکه سود اقتصادی نیز برایشان به ارمغان آورد. اینک، ترکیه در حال ساختن بزرگترین شهرک صنعتی غزه است و در نظر دارد در آینده نیز بیش از پیش در تار و پود اقتصادی فلسطین و دیگر مناطق سرزمینهای اشغالی نفوذ کند. رفاقت و رایزنی به موقع دو عنصری است که میتواند آنکارا را برای نیل به این هدف یاری دهد.
یکی از دلایل دعوت حماس و فشردن دست سران آن، بهرغم نارضایتی اسرائیل، میتواند در این خواسته ترکیه نهفته باشد، چرا که بههرحال، این جنبش، پیروز انتخابات فلسطین است و تصمیمگیرنده چندین سال آینده آن. در عرصهای دیگر، مردان حزب اردوغان که پیشینه و لقب اسلامگرایی را به همراه دارند ضمن ابراز تمایل به ایفای نقش در طرح آمریکا، خصوصاً نیمه روشنی فارغ از این میل، برای تحکیم روابط منطقهای بهخصوص با همسایگان را هم در چارچوب دیپلماسی خود ترسیم کردهاند سیاستی که میراث «نجمالدین اربکان» پیرو مکتب و رهبر سابقشان است.
وزارت خارجه ترکیه دیروز آشکارا یکی از علل پذیرش و استقبال از حماس را نگرانیشان از کدورتی بیان کرد که ممکن بود در صورت امتناع از میزبانی مشعل میان آنکارا و تهران و دمشق رخ دهد. ضمن آنکه عدم پذیرش درخواست حماس برای سفر به ترکیه، استقلال عمل این کشور را در تصمیمگیریها زیر سؤال میبرد. موضوعی که کابوس چندین ساله مقامات ترک بهشمار میرود. هرچند برخی کاستیها در برنامه دیدارهای این رهبر حماس از ترکیه، باز زخمهایی را بر پیکره دستگاه دیپلماسی این کشور وارد کرد و آن، سرباز زدن اردوغان از ملاقات با مشعل و ظاهر شدن «عبدالله گل» نه در قامت وزیرخارجه که در جایگاه نفر دوم حزب عدالت و توسعه در مذاکرات بود.
به گفته منابع ترک، تمام اینها حاصل فشارهایی بود که سفیران واشنگتن و تلآویو در تماسهای مکرر تلفنی بر سران حاکم ترکیه وارد آوردند، بهطوریکه حتی وزیرخارجه اسرائیل هرگونه دیدار رسمی مقامات ترک را با هیأت فلسطینی همسنگ میزبانی تلآویو از «عبدالله اوجالان» رهبر حزب جداییطلب کارگران کرد ترکیه (پ.ک.ک) دانست. از اینرو، سفر مشعل به آنکارا از سوی دولتمردان حزب حاکم ترکیه، دیداری میان احزاب تلقی شد و نه بیشتر و گویا برای آنکه انعکاس تصاویر ملاقاتها آنقدرها هم ناچیز به نظر نرسد، عدالت و توسعهایها هنگام مصاحبه مطبوعاتی مشعل در ساختمان این حزب در آنکارا، بر علامت حزبشان، پارچهای پهن کردند تا از دید دوربینها پنهان بماند.
با این وجود، سفر هیأت حماس، امتیازاتی را هم برای عدالت و توسعهایها به همراه داشت؛ یکی، همان تأثیر مثبتش در روابط منطقهای است و دیگری، دور زدن احزاب مخالف و ثبت ابتکار عمل دیپلماتیک، هرچند، بهطور نیمهکاره به نام خود.
نکته دیگر جدای از سیاستهای دولت ترکیه، واکنشی است که واشنگتن در قبال این دیدار نشان داد. کاخ سفید برخلاف تلآویو نه با زبانی تند، که با لحنی میانهروانه از سفر مشعل به آنکارا انتقاد کرد. شاید سبب اصلی چنین موضعی را بتوان در پیشقدمی روسیه برای دعوت حماس و رایزنی با این جنبش پیروز انتخابات فلسطین یافت. بههرحال، اقدام مسکو برای میزبانی از حماس، آن هم در شرایطی که آمریکا و اسرائیل هنوز تمایل چندانی به پذیرش این واقعیت از خود نشان نمیدهند، گلی به دروازه کاخ سفید محسوب میشود.
از این منظر، احتمالاً واشنگتن ترجیح داد تا پیامهای اولیه نه از جانب رقیب دیرینه روزگار جنگ سرد که از زبان متحد استراتژیکش در خاورمیانه به گوش حماس برسد تا هم میدان کامل به حریف نماند و هم از شدت ضربهای که خورده است، کاسته شود. البته دعت کرملین، ترکها را نیز بر آن داشت تا برای ربودن گوی از روسها اقدام کنند و پیش از آنها با عجله و بدون برنامهریزی نهچندان کاملی میهماندار حماس شوند. با اینحال به قول «مراد یتکین» نویسنده روزنامه «رادیکال» ترکیه، نه شترسواری دولادولا میشود و نه میانجیگری، یکطرفه. بر این اساس، آیا بهتر نبود آنکارا نیز همچون مسکو بهجای تأکید بر وساطت، تنها حمایت از حماس را محور قرار میداد و رسماً فرض قرمز زیر پای حماسیها پهن میکرد، ولو دیرتر از کرملین؟