محمدعلی احمدنیا
قراردادهایی که به موجب آن شهروندان یک دولت در قلمرو دولت دیگر از نظر امور حقوقی و کیفری تابع قانونهای کشور خود هستند. و آن قانونها را کنسول آن دولت در محل اجرا میکند از این رو آن را در فارسی حق قضاوت کنسولی نیز گفتهاند. اینگونه قراردادها را اغلب دولتهای اروپایی با دولتهای آسیایی و آفریقایی میبستند.
واژه کاپیتولاسیون (capitulation) از کلمه لاتین capitulare مشتق شده به معنی انعقاد عهدنامه و قرارداد و یا خود عهدنامه آمده است.
به اتکای این قراردادها و امتیازات یک کشور اقتدارات برون مرزی به ضرر کشور دیگری پیدا میکرد و طبق آن اتباع بیگانه از شمول قوانین جزائی و مدنی در قلمرو کشور میزبانی مستثنی میشدند.
این رسم در قرن بیستم رفته بر افتاد. نخستین کشوری که این قرارداد را لغو کرد. ژاپن در سال 1899 بود و سپس ترکیه در سال 1923، تایلند 1927، ایران 1928، مصر 1937 و چین 1943 آن را لغو کردند.
کاپیتولاسیون در ایران
اول بار در معاهده ترکمن چای به سال 1203 هجری شمسی این کاپیتولاسیون به روسیه داده شد و پس از آن بسیاری از دولتهای دیگر نیز با استفاده از اصل کاملهالوداد (بر اساس این اصل اگر کشوری به کشور دیگر که در آن کشور منافع دارد امتیازی بدهد. کشورهای دارای منافع در آن کشور نیز میتوانند از آن حق یا امتیاز برخوردار شوند) صاحب این حق شدند. کاپیتولاسیون اصل حاکمیت و استقلال کشور را متزلزل میکرد به همین علت عکسالعملهای شدیدی در پی داشت.
انقلاب روسیه کاپیتولاسیون روسها را منتفی کرد و سرانجام مجلس شورای ملی در 1306، الغای کاپیتولاسیون برای همه کشورها را اعلام کرد. اما در 21 مهرماه 1343، لایحه مستشاران و اتباع آمریکا در ایران مجددا مورد تصویب در مجلس سنا و شورای ملی قرار گرفت. در 4 آبان 1343 امام خمینی با ایراد سخنرانی کوبندهای مخالفت شدید خود و ملت ایران را با این حق اعلام کرد این اقدام تبعید امام راحل را در 13 آبان 1343 به ترکیه در پی داشت.
با پیروزی انقلاب اسلامی حق کاپیتولاسیون با تصویب شورای انقلاب اسلامی در تاریخ 23 اردیبهشت 1358 برای همیشه لغو شد.