* بهتر است از پیشینه انجام این طرح و اساسا هدف از اجرای آن شروع کنیم؟
**کار طراحی و تدوین دایرهالمعارف بزرگ سیره نبوی، از یک اهمیت و ضرورت تاریخی و علمی نشات گرفته است. اساس این کار، فقدان متن مناسب مفتح و جامع به زبان فارسی است که شامل همه احوال و اتفاقات و شرح زندگی صحابه و... و در مجموع یک دایرهالمعارف کامل از سیره و سنت پیامبر باشد. این یک ضرورت و بلکه نیاز مهم و اساسی است که عدم برآوردن آن در سالیان گذشته، به خصوص بعد از انقلاب اسلامی، محققان و تاریخنگاران و تاریخپژوهان را همواره آزرده است. از سوی دیگر تدوین و تکمیل جمعآوری همه آنچه گفته شد، در قالب یک دایرهالمعارف،نه تنها ما را از متون جامع و گاه غیرجامع دیگران بینیاز میکند، بلکه این اطمینان را در محقق و تاریخ پژوه ما ایجاد میکند که با متنی مورد وثوق و آزموده شده روبهروست و نه کتابی تک که ناظران و مدققان آن را ندیدهاند کار دایرهالمعارف از این دو حیث، یعنی جامع بودن و موثق و آزموده شده روبهروست و نه کتابی تک که ناظران و مدققان آن را ندیدهاند. کار دایرهالمعارف از این دو حیث ،یعنی جامع بودن و موثق بودن اهمیت بالایی دارد. نکته دیگر این که دایرهالمعارف با یک نگاه پسینی به تحقیقات و آثار گذشته، خطاها و کوتاهیها و گاه مشکلات محتوایی آنها را نیز تحلیل و اصلاح میکند و از این حیث نیز، با توجه به مطالعه و مرور سوابق، وجود این دایرهالمعارف و شاید امتیاز مهمآن، این است که به نوعی نقد و بررسی غیرمستقیم منابع نگاشته شده در گذشته نیز هست. هدف اصلی کار، به دست دادن یک مجموعه کامل از حوادث و احوال و اتفاقات زندگی پیامبر و اصحاب ایشان است، به نحوی که محققان را از مراجعه به تک نگاشتها و منابع دیگر تا حد زیادی بینیاز کند و متنی مرجع در این زمینه قرار گیرد؛ متنی که از خطاهای تاریخی و ذوقی و ... نیز تا حد امکان پیراسته باشد.
با این نگاه، پژوهشگاه حوزه و دانشگاه این طرح را در سال 80 راهاندازی کرد و گروه تاریخ پژوهشگاه متولی انجام آن شد. تا امروز نیز عمده مدخلهای طرح، تحقیق و آماده شده و انشالله بزودی منتشر خواهد شد.
* از ساختار کلی طرح و بخشهای مختلف آن بگویید؟
** در تقسیمبندی اصلی طرح، دایرهالمعارف بزرگ سیره نبوی، در 5 بخش اصلی تعریف شده است. این پنج محور به شرح زیر است: بخش نخست، « مفاهیم و اصطلاحات» است. در این بخش مفاهیمی مانند « تبعیت»،« هجرت»، و« وفد» و... بررسی و نقش، کارکرد و سیر تاریخی آنها مورد مطالعه و تحقیق قرار میگیرد؛ البته با نگاه به سیره پیامبر بخش دوم، «صحابه شناسی» است . در این محور شرح حال و زندگانی اصحاب رسول خدا شامل زنان و مردان در 3 مقطع تاریخی «عصر جاهلی» ،«عصر نبوی» و «عصر صحابه» با تکیه بر نقش سیاسی و اجتماعی؛ گرایشهای فکری – مذهبی و سهم این افراد در انتقال فرهنگ اسلامی و سیره نبوی بررسی میشود. توجه خاص به صحابه دارای گرایش به اهل بیت از امتیازات این دایرهالمعارف است که متون خارجی مشابه فاقد آن هستند. این بخش شناسنامه و فهرست کاملی از صحابه رسول خدا را به همراه نقش و میزان عملکرد آنها در راه ترویج و تبلیغ سنت نبوی به دست میدهد. بخش سوم دایرهالمعارف «رویدادها» نام دارد که طی آن، حوادث و رویدادهای عصر رسالت مانند دعوتنامهها، پیمانها، جنگها و... بررسی میشود.
بخش چهارم «جغرافیای رویدادها» است و دلیل پرداخت به آن این است که که شناخت رویدادها بدون شناخت بستر جغرافیایی آنها، شناختی ناقص است . در این بخش، شهرها،کوهها، وادیها، راهها، حرهها، صحراها، غدیرهاو... بررسی و شرح میشوند و سرانجام بخش پنجم دایرهالمعارف که به شرح احوال «گروههای مذهبی، سیاسی و اجتماعی» مرتبط میپردازد. در این بخش نقش گروهها و تحولات سیاسی اجتماعی عصر رسالت و زمینههای تشکیل این گروهها و تاثیرآنها در حوادث پس از رحلت رسول الله بررسی میگردد.
این تصویری است از کاری که انجام شده و در حال انجام است. البته تربیت خاصی که در بالا ذکر شد،لزوما مبنای کار دایرهالمعارف نیست و مثلا بخش عمده آماده شده برای نشر، مربوط به بخش صحابه شناسی است.
* با این وصف،امتیازات و ویژگیهای خاص این دایرهالمعارف چه خواهد بود؟
** 2 هدف عمده، این طرح را از سایر مطالعات در زمینه تاریخ اسلام ممتاز میکند ؛ نخست جامعیت آن است و دوم وثوق و دقت در اتقان محتوای آن در مورد اول، نهایت تلاش صورت گرفته است تا هرگونه اتفاق نام، حادثه، جریان و حتی مکانی که به نوعی با سیره پیامبر مرتبط بوده، واکاوی تاریخی شود و به صورت مدخل در فهرست مداخل دایرهالمعارف بیاید.
ما،آن گونه که بعدها خواهیم دید ،نامها و اماکنی داریم که حتی تاریخ پژوهان نیز نام برخی ازآنها را ندیده و نشنیدهاند. به این لحاظ، کار، انشاالله جامعیت بسیار خوبی از این حیث خواهد داشت. مورد دوم هم وثوق و دقت در اتقان محتوایی مداخل است اساسا یکی از مشکلات بیشتر منابع و تک نگاشتهای تاریخی آن است که اتقان وثوق آنها چندان که باید سنجیده نمیشود و از نظارت اصحاب فن به طور خاص دور است. به همین دلیل گاه خطاهای فاحشی در متون تاریخی دیده میشود که معالاسف بعدها مستند تحقیقات دیگر نیز قرار میگیرد.
ما در کار تدوین دایرهالمعارف بزرگ سیره نبوی تلاش کردهایم این نقیصه را تا حد امکان و توان جبران کنیم و دامن متن را از آن دور سازیم به همین دلیل هم ترتیب و روالی را که برای ارزیابی و تایید مدخلها گذاشتهایم واقعا جدی است. هر مدخل پس از تایید عنوان، در یک جلسه با حضور اعضای شورای علمی دایرهالمعارف مورد بحث قرار میگیرد،منابع آن به نگارنده معرفی میشود. از توضیحات تکمیلی دیگران و اطلاعات آنها استفاده میشود و پس از این همه، محقق به نگارش مدخل به استناد منابع درجه اول میپردازد پس از تهیه مدخل و نگارش آن نیز، مدخل در جلسه جمعی شورای علمی دایرهالمعارف خوانده و اشکالات آن تذکر داده میشود و احیانا موارد تکمیلی نیز یادآوری میشود. پس از اصلاح مجدد، مدخل توسط مدیر گروه تاریخ و مجری طرح بازخوانی و مجدد اصلاح میشود و سپس برای 2 نفر از ا ساتید دانشگاهی و حوزوی جهت ارزیابی ارسال میگردد و نظرات آنها نیز دریافت و بر اساس آن مدخلی اصلاح مجدد، نهایی میشود و به چرخه نشر وارد میگردد.
این اندازه از دقت و سختگیری، تنها با این هدف صوری میگیرد که کار نهایی، بتواند متنی باشد که ادعای وثوق و اطمینان داشته باشد و به نوعی خطاهای گذشته را اصلاح کند و در تکمیل نقاثص آنها موفق باشد. اما این دایرهالمعارف یک امتیاز عمده دیگر نیز دارد و آن نگاه شیعی به وقایع و حوادث و در مجموع سیره پیامبر اکرم است متون خارجی مشابه از این نگاه خالی هستند و دیدگاه مقابل را تبلیغ و نشر میکنند، از این جهت سعی شده در مواردی که مورد نیاز بوده و ضرورت داشته، در رد تحریفات منابع مشابه، توضیحاتی داده شود تا واقعیات تاریخی سیره رسولالله آشکارا و بدون تحریف به اطلاع خواننده و تاریخ پژوه برسد.
* منابع و مستندات تحقیق دایرهالمعارف کداماند؟
** ما ضمن استفاده از متون مرجع تاریخی، از منابع تخصصی هر بحث نیز استفاده جستهایم مثلا در بحث تبیین نسبت افراد ضمن مراجعه به کتب تاریخی تحلیلی کتابهای تبارشناسی را نیز کاوش کردهایم و در تبیین حوادث تاریخی، علاوه بر کتب مرجع تاریخی، کتابهای سیره، فوق و تاریخهای خاص را نیز دیدهایم. علاوه بر این موارد، از نرمافزارهای رایانهای، معجمهای رایانهای و... نیز در این کار بهره بردهایم که البته دقت لازم در انتخاب و استفاده ازآنها را نیز از نظر دور نداشتهایم.
در بخشهای مختلف نیز به حسب نیاز از نقشههای تاریخی، جدولها، نسب نامهها و شجرهنامهها، تصاویر اماکن و... استفاده کردهایم که به فهم بهتر کار و محتوای کار و مدخلها کمک می کند.
در مجموع. باید بگویم که در استفاده از منابع درجه اول تاریخی و در هر بخش،کوتاهی نکردهایم و دست محققان را باز گذاشتهایم؛ اما در بحث گزینش، استناد و نقل مطالب و انتقال محتواها، وسواس و دقت فراوان داشتهایم تا تحلیلهای درست و مطابق واقع را ارایه نماییم.
* شما در جایی گفتهاید سطح کار در این دایرهالمعارف از سایر تحقیقات مشابه بالاتر است؟ مستند شما در این ادعا چیست؟!
**بله، ما چنین ادعایی داریم . دلیل آن هم این است که به هر حال ما برای شناخت سیره رسول خدا(ص) و اصحاب راهی جز مراجعه به متون نداریم؛ یعنی همین متونی که در میراث اسلامی بجای مانده است. کار ما و امتیاز کار ما نسبت به کارهای دیگر، این بوده که با روش نوینی سراغ این متون رفتهایم. شاید تعجب کنید اگر گفته شود که تدوین شیوه نامه کار چیزی حدود یک سال و نیم طول کشید و سعی شد کار، یک کار متدولوژیک و روشمند طراحی شود. محققان بسیار زبده و دقیق برای تحقق مدخلها انتخاب شدند؛ کار در یک نگاه جمعی این شد و ارزیابیها و وسواسهای بسیار جدی روی کار صورت گرفت که انشاالله در نتیجه این خواهد شد.
* فایده این طرح علاوه بر به دست دادن یک متن مرجع چه چیز دیگری است؟ آیا فایده عملی دیگر هم دارد؟!
** به اعتقاد ما این طرح میتواند در نزدیک کردن گروهها وجوامع مختلف اسلامی به یکدیگر کمک کرده و نشان دهد که جامعه شیعه، حساسیت خاص خود را درباره سیره نبوی و ابعاد مختلف آن دارد. ما در حال حاضر هیچ کتابی را در مجموعه منشورات اهل سنت نمیشناسیم که در این سطح به یک کار علمی و جدی در زمینه صحابهنگاری و وقایعنگاری پرداخته باشد.
البته باید در نظر داشت این راهی است که مسلمانان رفتهاند اگرچه نه به این گستردگی موضوعی، اما هم به عنوان بخشی از امت اسلامی باید در این مسیر گام برداریم و برای تقویت اندیشه دینی خود، از راه شناخت سیره پیامبر، مواضع تاریخی دینی خود را هرچه بهتر تبیین کنیم.