بر اساس روایت تاریخی، شکل اولیه رادیو را فیزیکدان ایتالیایی، به نام مارکنی در سال 1901 اختراع کرد. جنگ جهانی اول عزم جدی برای توسعه استفاده از رادیو و بیسیم برای مقاصد نظامی فراهم آورد، در چنین فضایی، زمینه اختراع رادیو، به عنوان یک رسانه عمومی فراهم شد. رادیو فرآوردهای است نتیجه 2500 سال مشاهده، تجربه و اختراع. در واقع سال 1920 سال تکمیل شدن اجزای این اختراع است، رادیو از رسانههایی است که در دنیای در حال توسعه نیز خیلی سریع رشد کرد و تبدیل به یک رسانه عمومی و همهگیر شد. یکی از دلایل این رشد روز افزون « انقلاب ترانزیستور» ظهور رادیوهای کوچک و قابل حمل و همچنین ارزان بودن رادیوهای ترانزیستوری بود. طی این مدت، رشد استفاده از رادیو درکشورهای در حال توسعه به مراتب بیشتر از کشورهای توسعه یافته بود، اما همچنان فاصله بین این دو گروه از کشورها بسیار زیاد است. در واقع تعداد گیرندههای رادیویی در کشورهای توسعه یافته 7 برابر کشورهای در حال توسعه است.
بیش از 80 سال از عمر رادیو در جهان میگذرد و بیش از 60 سال است که جامعه ایرانی تجربه گوش سپردن به برنامههای رادیوی فارسی را پشت سرگذاشته است.
طی این دوران طولانی رابطه رادیو، جامعه فرهنگ و از طرفی، تعامل رادیو به عنوان ابراز پیامرسانی و پل ارتباطی مردم و نظامهای سیاسی نوسانات و تلاطمهای متنوع و متفاوتی را پشتسر گذاشته است. به لحاظ رابطه رادیو با مخاطبان سه دوره عمده را برای رادیو میتوان در نظر گرفت «عصر طلایی» ،«دوره رقابت» و «عصر خاصگرایی و جهانی شدن» رادیو.
1-عصرطلایی رادیو: عصر طلایی رادیو به سه دهه اولیه پیدایش این رسانه عمومی برمیگردد که رادیو یکهتاز میدان رسانهای بود. در واقع دوره « رادیو منهای تلویزیون» است. در آن دوره در کنار مطبوعات، بسیار از قلمروهای عمومی فرهنگی، سیاست و اقتصاد، از طریق رادیو در حوزه عموم حضور پیدا کردند و رادیو به نوعی «محمل فرهنگی عمومی» محسوب میشود.
2-عصر رقابتی رادیو: عصر رقابتی این رسانه به دهه های 1950تا 1980 که دوره ظهور ،توسعه و تنوع برنامههای تلویزیونی، ظهور ویدیو و انواع بازیها و سرگرمیهاست، برمیگردد. در این دوره اگرچه دسترسی به تلویزیون خصوصا در کشورهای در حال توسعه از میزان عمومیت و گستردگی رادیو برخوردار نبود، ولی به عنوان « جعبه جادویی» ارتباط وسیع وعمیقی را با مخاطبان برقرار و تا حدودی حوزه و عرصه ارتباط رادیو با حوزه عمومی را تنگ کرده بود و یا حداقل میتوان گفت در این دوره انحصار رادیو به عنوان یک رسانه شنیداری از بین رفت. در عین حال باید توجه داشت که چهره نداشتن رادیو و تکیه آن بر صدا و سکوت، به لحاظ روحی، ماهیت غیرتحملی قویتر و حس متمرکزتری را در مخاطب نسبت به پیامهای خود به وجود میآورد که این مقوله را میتوان به عنوان« قدرت تک حسی رادیو» مورد توجه قرار داد. این برجستگی در دوره رقابتی رادیو، همچنان ظرفیتهای خاصی را برای رادیو فراهم آورده است.
3- عصر خاصگرایی تو جهانی شدن رادیو: دوره خاصگرایی و جهانی شدن رادیو دورهای است که رادیو با قبول وجود رقبای مثل تلویزیون،سینما، مطبوعات و اینترنت، جهتگیریهای جدید، متناسب با قابلیتها و جبر فناورانه، برای خود باز تعریف میکند و از طرفی مخاطبان خاص خود را در همه جهان مورد خطاب قرار میدهد. ظهور « رادیو دیجیتال» در سال 1992 بر روی ماهواره، فصل نوینی از کار کیفی رادیو جهانی را فراهم آورد و در واقع دراین دوره رادیوی جهانی شکل جدیتری به خود گرفت و حوزه کاری رادیو از مرز جغرافیایی تعریف شده کهن به جغرافیای مخاطبان همزبان خود در سراسر جهان توسعه پیدا کرد.
حضور امواج رادیو در فضای مجازی (اینترنت) گشایش دیگر در این رسانه عمومی محسوب میشود که رادیو را از « رسانه هنگام رانندگی» به « رسانه هنگام کار و تحقیق» در دوره جهانی شدن نیز تبدیل کرده و این تحول عرصه بسیار گستردهای به مخاطبان رادیو خواهد بخشید و رسانهای را که در عصر جهانی شدن میرفت تا کاملا حاشیهنشین شود، مجدد تبدیل به یکی از ارکان رسانهای کرد.
قابلیتهای رادیو
رادیو رسانهای گفتاری (شنیداری) است که مهمترین عنصر ارتباطی آن صورت، بیان و کلام است و زبان مکتوب یا تصویری در این گونه رسانه جایی ندارد. رادیو رسانهای است مستقل با تواناییها و ویژگیهای منحصر به فرد اگرچه رسانههای مدرن دارای جاذبهها، جلوهها و تواناییهای بیچون و چرایی هستند، اما رادیو همچنان تواناییهایی دارد که به آن قدرت میبخشد. واقعیت این است که ظهور هر رسانه تازه زمینه را برای از رواج افتادن رسانه قدیمیتر فراهم میسازد. رادیو رسانهای است که میتواند خبرها را لحظه وقوع در اختیار مخاطب بگذارد که سایر رسانهها برای تامین سرعت،نیاز به هزینه و تجهیزات بیشتری دارند. در واقع سرعت انتشار این رسانه ناشی ای نداشتن محدودیت زمانی و مکانی و پیشرفت فرستندهها و استفاده از ماهواره است که این وسیله ارتباطی را به وسیلهای بدون مرز تبدیل کرده است. این خصلت بینالمللی بودن رادیو -یعنی اینکه به راحتی میتواند از مرزهای کشورها به داخل نفوذ کند میتواند آن را به وسیلهای برای نزدیکی ملتها به یکدیگر و تفاهم بیشتر آنها تبدیل کند.
2-بهرهگیری آسان: عدم تضاد استفاده از این وسیله ارتباطی با فعالیتهای دیگر انسانی از مهمترین امتیاز آن به شمار میرود. رادیو، مخاطب را درگیر خود نمیکند، اما بیننده تلویزیون، خواننده مطبوعات، کاربر رایانه، نیاز به توجه و دقت خاصی دارند.
3- دسترسی: گیرندههای رادیو دارای قابلیت تحرک، حمل و نقل فراوان میباشد که در همه جا میتوان به رادیو دسترسی یافت یا آن را به همراه داشت به خصوص از دهه 1960 به بعد و با ظهور رادیوهای ترانزیستوری، حمل و نقل این وسیله را آسان کرده است و همچنین کوچک شدن گیرندههای رادیویی که با پیشرفت دستگاههای ترانزیستوری توسعه بیستری یافته است در افزایش این قابلیت نقش مهمی دارد در مقابل تلویزیون، ماهواره، رایانه چنین قابلیتی را ندارد.
4- ارزانی: رادیو رسانهای است ارزان که ارزانی بهای گیرنده رادیو، امکان خرید و مصرف بیشترآن را فراهم کرده است.
5- صدا: صدا در رادیو در غیبت تصویر، طبیعیتر و صمیمیتر جلوه میکند. زبان رسانه شنیداری طبیعتا جدیتر از زبان رسانه دیداری است،از این رو استفاده از ساختهای زبان محاوره اجتناب از لفظ قلم بسیار موثر است. به همین دلیل،در لحن و چرخش آوا، رمزی هست که آن را باور پذیرتر میکند.
در کنار قابلیت های این رسانه، محدودیتهای نیز وجود دارد که در این جا چند مورد اشاره میکنیم:
1- فرار بودن پیامهای رادیویی که از سرعت پخش و عدم ثبات آن ناشی میشود.
2- امکان تحریف و دگرگون شدن پیامهای رادیویی که به سبب شنیدنی بودن و فرار بودن آنهاست.
3- ایجاد ارتباط دشوار، به خاطر فرار بودن کلام که نیاز به صورت گیرات دارد که بتواند شنونده را مجذوب کند و مطئمن باشد که شنونده به برنامهها توجه دارد.
میتوان با اتکا بر این خصلتهای معتبر، رسانه رادیو را با واقعبینی، بازسازی و تقویت کرد و همچنین میتوان این ویژگیها را لحاظ کرد و مخاطبان را دوباره به پای رادیوها کشاند.
منابع مقاله دردفتر روزنامه موجود است.