گروه اقتصادی: کوتاه زمانی پس از مشروط کردن عضویت ایران در WTO به برگزاری انتخابات آزاد و نتیجه مذاکرات هستهای میان ایران و اروپاییها، دو تن از نامزدهای ریاست جمهوری به صحنه رقابت بازگشتند، گفتوگوهای هستهای دور تازه خود را به پایان برد و در میان تعجب بسیاری از تحلیلگران مسائل سیاسی و بینالمللی سازمان تجارت جهانی، مذاکره با ایران برای بررسی امکان عضویت ایران را پذیرفت. ایران در بیستوسومین گام برای راهیابی به WTO و پس از 9 سال تلاش به عنوان عضو ناظر در سازمان تجارت جهانی پذیرفته شد تا برگ دیگری به کارنامه کاری دولت اصلاحات الصاق کند. هر چند که منتقدان راست و چپ دولت اصلاحات که گروهی از ناکارآمدی دولت خاتمی سخن میگویند و عدهای دیگر درصدد غصب تمام موفقیتهای اقتصادی، سیاسی و بینالمللی سالهای گذشته بودند، توجهی به این اتفاقات ندارند، اما این تصمیم سازمان تجارت جهانی نشان داد که دولت اصلاحات در سیاست تنشزدایی در سطح بینالمللی و اتخاذ برنامه تعامل با اقتصاد جهانی تا چه اندازه موفق عمل کرده است.
این موفقیت در حالی است که بخشی از مدیران ورشکسته سالهای قبل در تلاشند تا نامزد خود را به عنوان چهرهای که تنها او میتواند گره از کار فروبسته تعامل اقتصاد ایران با اقتصاد جهانی و روابط با کشورهای مختلف بگشاید، معرفی کنند، هرچند که آنها اشارهای به وضعیت روابط تجاری و سیاسی ایران با سایر کشورها در سالهای 74و75 نمیکنند، سالهایی که سطح روابط دیپلماتیک کشور با سایر کشورهای جهان با سوءتدبیر آقایان به حداقل ممکن نزول کرده بود، به هر حال، ایران به عنوان عضو ناظر در WTO پذیرفته شد تا در سالهای آتی ریاست جمهوری که تعامل با اقتصاد جهان را در دستور کار دارد بتوانند در این مسیر به پیش برود.
بازتاب جهانی پذیرش ایران در سازمان تجارت جهانی
در همین حال پذیرش بیستوسومین درخواست عضویت ناظر ایران در سازمان تجارت جهانی که به دلیل کارشکنیهای آمریکا 9 سال به تأخیر افتاده بود، بازتاب گستردهای در رسانههای جهانی داشته است. به گزارش خبرگزاری اقتصادی بلومبرگ در گزارشی از پذیرش عضویت ایران در WTO نوشت: مذاکرات ایران برای عضویت دائم در سازمان تجارت جهانی پس از این که آمریکا دست از مخالفت خود برداشته، آغاز شده است. این گزارش تصریحکرد: آمریکا که ایران را به حمایت از تروریسم متهم میکند و از دو دههگذشته تاکنون تحریم تجاری علیه این کشور را آغاز کرده است، تاکنون 22 بار درخواست ایران را برای عضویت در سازمان تجارت جهانی وتو کرده بود. بلومبرگ تحریم تجاری آمریکا علیه ایران را موجب آن دانست که اتحادیه اروپا به بزرگترین شریک تجاری ایران تبدیل شود و سالانه 6/6 میلیارد دلار به این کشور صادر کند و 6/5 میلیارد دلار نیز نفت از این کشور خریداری کند.
بر اساس این گزارش، ایران به 30 کشوری که در حال مذاکره برای عضویت دائم در سازمان تجارت جهانی هستند، پیوست.
روزنامه نیویورک تایمز چاپ آمریکا نیز با اعلام اینکه سازمان تجارت جهانی با آغاز مذاکرات پیوستن ایران به این سازمان موافقت کرد، افزوده: این اقدام پاداش موافقت ایران با ادامه توقف غنیسازی اورانیوم است. نیویورک تایمز پذیرش این درخواست را ناشی از دست برداشتن آمریکا از مخالفت دیرینه خود با این عضویت ارزیابی کرد و افزود: از آنجایی که فرآیند تصمیمگیری در سازمان تجارت جهانی اجتماعی است، آمریکا طی بیش از 20 بار گذشته به تنهایی توانست درخواست ایران را وتو کند. خبرگزاری رویترز نیز با اعلام این خبر افزود: دستبرداشتن آمریکا از مخالفت با عضویت ایران در سازمان تجارت جهانی بهنظر میرسد که اولین پاداش آمریکا به این کشور در قبال تداوم توقف غنیسازی اورانیوم باشد.
خبرگزاری شینهوای چین نیز این اقدام را یک تصمیم تاریخی ارزیابی کرد و به نقل از نماینده هند در سازمان تجارت جهانی نوشت: اصل جهانیسازی با اینتصمیم تقویت شده است و ما در پی این هستیم که در آینده در همه زمینهها با این کشور همکاری کنیم. بنابراین گزارش، ایران اولین تقاضای عضویت خود را در سال 1996 ارائه داد و برای اولین بار این تقاضا در سال 2001 مطرح شد. الجزیره هم با اعلام اینکه پذیرش عضویت ایران در سازمان تجارت جهانی پس از موافقت این کشور با اروپاییها برای تداوم توقف غنیسازی اورانیوم رخ داده، افزوده: آمریکا پیشتر نیز گفته بود که در این نشست مخالفتی با پذیرش درخواست عضویت ایران نخواهد کرد. الجزیره اضافه کرد: آمریکا در قبال متعهد کردن ایران به توقف کامل غنیسازی اورانیوم پیشنهاد عضویت در این سازمان و فروش تجهیزات هواپیمایی را داده بود که مسؤولان ایرانی این پیشنهاد را نپذیرفتند.
خبرگزاری آسوشیتدپرس نیز پذیرش این درخواست را موجب شادمانی مسؤولان ایرانی دانست و افزود: مقامهای ایرانی این اقدام را موجب افزایش مبادلات تجاری خود با کشورهای جهان ارزیابی میکنند. روزنامه فایننشال تایمز نیز پذیرش عضویت ایران در سازمان تجارت جهانی را چراغ سبز آمریکا به اروپا در جهت حمایت از تلاشهای اروپا برای ادامه مذاکرات هستهای با ایران ارزیابی کرد. محمدرضا البرزی نماینده ایران در شورای تصمیمگیری سازمان تجارت جهانی در مصاحبه با روزنامه گاردین افزود: آمریکا پس از سالها بالاخره تصمیم گرفت اشتباه خود را در قبال ایران اصلاح کند. ایران برای پیوستن هر چه سریعتر به سازمان تجارت جهانی بسیار خوشبین است و تمام تلاش خود را برای نهایی شدن این امر به کار خواهد گرفت. یوجالسینگبایتا نماینده هند در سازمان تجارت جهانی در این باره به گاردین گفت: این یک تصمیم تاریخی از سوی دولت آمریکا به شمار میرود و مسأله پیوستن ایران به سازمان تجارت جهانی یکی از قولهای اتحادیه اروپایی به این کشور برای توقف کامل فعالیتهای هستهای خود بوده است. ژوزف آکرمن نماینده رژیم صهیونیستی در سازمان تجارت جهانی نیز در این باره گفت: اگر گروهکاری سازمان تجارت جهانی استانداردهای لازم برای پیوستن ایران به این سازمان را تأییدکند، اسرائیل نیز با پیوستن ایران به سازمان تجارت جهانی مخالفت نخواهد کرد و اگر ایران استاندارهای لازم برای مشارکت در تجارت جهانی را دارا باشد دولت اسرائیل از عضویت ایران در این سازمان بسیار خوشحال خواهد شد. از سویی دیگر، تصمیم سازمان مورد استقبال محمد شریعتمداری، وزیر بازرگانی ایران قرار گرفته است. وی گفت: با وجود تشکر از اعضای شورای عمومی این سازمان، این پذیرش را لطف سایر اعضا تلقی نمیکنیم، معتقدیم آغاز مذاکرات الحاق ایران، منافع متقابلی برای اقتصاد بینالمللی دارد و تجارت امروز کاملاً از حوزه سیاسی مستقل است.
هرچند که او به خوبی میداند در دنیای امروز هیچ حوزهای مستقل از حوزههای دیگر شکل نگرفته و بحثهای آن بدون ارتباط با سایر بحثها پیشرفت نمیکند.
استقبال ایران
حمیدرضا آصفی، سخنگوی وزارت خارجه ایران نیز در گفتوگو با بی.بی.سی گفت: «ما از ابتدا بر این باور بودیم که حقوق ما نباید نادیده گرفته میشد. ولی متأسفانه حقوق ما از همان ابتدا نادیده گرفته شده بود. اما ما اکنون از این تصمیم استقبال میکنیم و به نظر ما این گامی مثبت از سوی اعضای سازمان تجارت جهانی است.» نه ایران و نه اروپاییها تازه سازمان تجارت جهانی برای پذیرش بررسی عضویت ایران را به طور صریح و مشخص به نتایج نسبتاً مثبت مذاکرات روز چهارشنبه میان دو طرف ارتباط ندادهاند. اما پماوتول، خبرنگار بی.بی.سی میگوید به هر حال تلقی عمومی این است که چنین ارتباطی وجود دارد و این در واقع نخستین امتیاز ملموسی است که ایران از مذاکرات اتمی طولانی خود با آلمان، بریتانیا و فرانسه به دست میآورد. به گفته خبرنگار بی.بی.سی این پیشرفت در جهت عضویت ایران در سازمان تجارت جهانی، ممکن است موضع تیم مذاکره کننده اتمی ایران را که مورد انتقاد برخی از محافل داخلی قدرت در ایران بودهاند، تقویت کند.
سخنگوی کاخسفید نیز در موضعگیری روشنی در این خصوص گفت: حمایت آمریکا از پیوستن ایران به WTO برای همکاری این کشور در زمینه برنامههای هستهای با اروپاست. وی افزود: در پی پایان مخالفتهای آمریکا با درخواستهای ایران در مورد پیوستن به سازمان تجارت جهانی، 148 عضو این سازمان با شروع مذاکراتی در مورد ملحق شدن ایران به این سازمان موافقت کردند. به گزارش خبرگزاری فرانسه، مقامات سازمان تجارت جهانی اظهار داشتند: مذاکرات در مورد پیوستن ایران به این سازمان دوباره آغاز خواهد شد. اسکاتمککلان، سخنگوی کاخسفید در این باره گفت: حمایت آمریکا از پیوستن ایران به سازمان تجارت جهانی به این منظور است تا دولت ایران همکاریهای لازم را در این زمینه برنامههای هستهای خود با اروپا انجام دهد. وی در ادامه افزود: برخی شرایط برای ملحق شدن ایران به سازمان تجارت جهانی لازم است که از آن جمله روشن شدن مسأله فعالیتهای هستهای ایران و درگیری شفافیت انتخابات آتی ایران است. مقامات کشورهای فرانسه، آلمان و انگلیسی اعلام کردهاند: در صورت همکاری ایران در زمینه برنامههای هستهای، از پیوستن ایران به سازمان تجارت جهانی حمایت میکنند. این موضعگیری، حساسیت بحث انتخابات پیشرو را بیش از هر زمان دیگری برجسته میسازد چرا که انتخاب رئیسجمهور بیتوجه به بحثهای بینالمللی یا دادن عرصه به مدعیان توخالی مذاکره با کشورهای جهان که عملاً در دورههای ریاست خود کاری از پیش نبردهاند، میتواند این روند رو به رشد و گشایش را با توقف روبهرو سازد.
چندجانبهگرایی در نظام بینالمللی
دکتر اسفندیار امیدبخش، سرپرست دفتر نمایندگی تامالاختیار ایران در سازمان تجارت جهانی، پس از انتشار خبر پذیرفتن درخواست ایران در سازمان تجارت جهانی، گفت: آغاز فرآیند الحاق ایران را باید 26 می 2005 دانست؛ چراکه در تاریخ اقتصاد کاری ایران آغاز فرآیندی کاملاً مقتدرانه در اقتصاد کشور است، ضمن اینکه چگونگی آغاز این فرآیند نباید فراموش شود.
وی افزود: تنها پذیرفتن ایران در این سازمان آغاز مذاکرات است و چگونگی پیشبرد آن مهم است و ایران و نهادهای مربوطه آمادگی دارند با اقتدار کامل وارد مذاکده شوند. دکتر امیدبخش گفت: این که تاکنون درخواست ایران برای پیوستن به سازمان تجارت جهانی رد میشد، یک بحث سیاسی پشت سر قضیه بود. به گفته وی، ما به دنبال بهرهبرداری اقتصادی از آن هستیم، به نحوی که از آن استفاده مطلوب را ببریم و این در حالی است که پذیرش ایران در این سازمان یک امر برگشتناپذیر است و هیچکشوری نمیتواند ایران را از این روند باز دارد. امیدبخش گفت: تجربه اتحادیه اروپا نشان داد که توانمندیهایی در کشور به وجود آمده که میتواند مذاکرات الحاق را به خوبی جلو ببرد این حاصل سرمایهگزاری فکری و انسانی کشور در نه سال اخیر است. وی تصریح کرد: بحث دیگر مطرح شده در سازمان تجارت جهانی متوسط تعرفه کشورهای در حال توسعه که باید سه تا چهار برابر کشورهای دیگر باشد و این در حالی است که متوسط تعرفه برای ایران در سال 84 حدود 22 در نظر گرفته شده است. سرپرست دفتر نمایندگی تامالاختیار ایران در سازمان تجارت جهانی، گفت: تعرفه ایران مشکلی را برای انجام مذاکرات به وجود نخواهد آورد؛ چرا که تعرفههای ما اکثراً با تعرفههای مورد توجه سازمان تجارت جهانی همخوانی دارد و فقط در برخی از موارد باید آن را مطابق استاندارد WTO کنیم. وی افزود: بحث اصلی ما که ممکن است، مشکلآفرین در سازمان تجارت جهانی باشد. بانکها و بیمههای ما است که باید برای آنها فکر اساسی کرده و آمادگی تأسیس شعب بانکهای خارجی در ایران را داشته باشیم. همچنین در ادامه، دکتر محمد نهاوندیان، رئیس مرکز مطالعات جهانی شدن، نیز گفت: این اتفاق غیر از این که احقاق حقی برای ایران باشد، یک پیروزی برای چندجانبهگرایی در نظام بینالمللی بود، به این معنی که صبر و مقاومت 9 ساله باعث شد یک سازمان بینالمللی از سلطه اعمال نظر سیاسی نجات پیدا کند و فقط اقتصاد و تجارت را مدنظر قرار دهد و این در فضای بینالمللی عمدهترین مسأله است. نهاوندیان گفت: عزمی که اتفاق افتاده در مدیریت کلان نظام اقتصادی کشور است که باید به سمت رقابتیتر شدن و بازکردن میدان برای کار و ابتکار پیش رود و در همین بستر با هدف اول شدن در منطقه فرصتی پیدا شده است.
رئیس مرکز مطالعات جهانی شدن، گفت: فرصت برای بازیگری که مسلط بر قواعد بازی باشد، فراهم شده است. این شرط لازم است؛ ولی کافی نیست و اگرچه این نه سال از پیشبرد مذاکرات محروم شدیم؛ ولی مشق خانگی خود را خوب انجام دادیم.
وی افزود: گزارش رژیم تجاری ارائه شده و بر روی آن فکر کرده و کار کارشناسی وسیع صورت دادهایم و در چند فاز به هنگامسازی شده است؛ اما تیمکارشناسی متخصصی لازم داریم تا بر مقررات پیچیده جدید نظام تجارت جهانی کار کند و ایران با اعتماد به نفس خوب آغاز کننده مذاکرات باشد.
وی اظهار داشت: در موضوعات خاصی هر یک از دستگاههای کشور آثار و تبعات پیوستن به این سازمان را مورد بررسی قرار دادند تا در یک تحلیل هزینه فایده در برخی از بخشها مراقبت خاصی را اعمال کنیم.
اگرچه میتوان برای این موفقیت بزرگ ایران در عرصه بینالمللی به شادمانی نشست اما نگرانیهای به وجود آمده پس از تشکیل مجلس هفتم که رویکرد جدیدی در اقتصاد و سیاستگذاریهای اقتصادی را رقم زده است، در کنار مبهم بودن نتیجه انتخابات ریاست جمهوری فرصت را برای شادمانی محدود میسازد.
باید پذیرفت که زیرساختهای لازم برای ورود به WTO وجود ندارد، هنوز گروههای قدرتمند اقتصادی و انحصاری متفاوتی که از محل رانتهای اقتصادی، فساد و آقازادگی موانع جدی شکلگیری اقتصاد بازار و پذیرش اصول رقابت هستند و جالب آنکه این پدیدهها در سالهایی اتفاق افتادهاند که داعیه اقتصاد آزاد گفتمان غالب بوده است و امروز همچنان در تلاش برای بازگشت خود به صحنه قدرت هستند.
با حضور این گروهها در عرصه قدرت اجرایی مشخص نیست که میبایست برای پذیرش WTO شادی کرد یا آن که باید از تهدیدات ناشی از بیپناهی اقتصاد ایران و عدم توان برقراری رابطه با اقتصاد جهانی ترسید.