ترجمه: اردلان متین
20 سال پیش در چنین روزهایی، مردم فلیپین به خیابانها ریختند و یک رئیسجمهور و حکومت او را سرنگون کردند. در سال 1986 فردیناند مارکوس رئیسجمهور وقت فیلپین در پی تظاهرات گسترده مردمی و در میان اتهام دستکاری و تخلف در انتخابات که به او وارد شده بود، مجبور به کنارهگیری شد. آیا اکنون 20 سال بعد از آن روزها این اتفاق باز هم روی خواهد داد؟ بعد از روزها تنش و شایعه کودتا، گلوریا آرویو- رئیسجمهور فیلیپین – روز جمعه گذشته وضعیت اضطراری اعلام کرد و در تلویزیون گفت، اقدام به کودتای چند افسر ارشاد نظامی را سرکوب کرده است.
همزمان با سخنان آرویو شرایط امنیتی در کاخ ریاست جمهوری و اطراف آن تشدید شد و پایگاههای نظامی اطراف مانیل – پایتخت – به حال آماده باش درآمدند. آرویو در سخنان تلویزیونی خود خواستار حفظ آرامش شد پیش از سخنرانی تلویزیونی رئیسجمهوری، ارتش سه افسر بلندپایه را دستگیر کرده بود. دستگیرشدگان فرماندهان نیروی ویژه، نیروی تفنگداران دریایی و نیروی ویژه پلیس هستند. اتهام دستگیر شدگان توطئه علیه آرویو اعلام شده است. رئیس دفتر ریاست جمهوری فیلیپین به خبرنگاران گفت که دست کم هشت مقام نظامی و غیر نظامی دیگر هنوز به اتهام شرکت در این کودتای نافرجام تحت تعقیب هستند.
جزئیات رسمی دیگری درباره ماهیت این کودتای نافرجام منتشر نشده، اما تحرکات مخالفان در منزل برادر کورازان آکینو رئیسجمهوری پیشین فیلیپین از روزها قبل کاملاً مشهود بوده است. در این نشستها که «انصراف از حمایت از آرویو» نام گرفته، دهها مقام میانی و مدیر اقتصادی و تجاری شرکت داشتهاند. در این جلسات مخالفان، طرح یک دولت جدید را بررسی میکردند.
خبرنگار مجله تایم که در یکی از این جلسات حاضر بوده درباره آن میگوید، «تاپستور سایکون» یکی از بازرگانان فیلیپبنی و از مخالفان سرسخت آرویو در میان جلسه با تلفن با کسی صحبت میکرد که گفته شد یک مقام آمریکا در واشنگتن است. در این مکالمه تلفنی در واقع مخالفان آرویو به این مقام آمریکایی اطمینان میدادند که دولت بعد از کودتا در فیلیپین همچنان دوست آمریکا باقی خواهد ماند. بعضی فرماندهان نظامی هم به مخالفان برای ادامه کارشان اطمینان داده بودند به گفته خبرنگار تایم، در این جلسه مخالفان، توافق شد که در روز سالگرد انقلاب مردمی علیه مارکوس، کودتا علیه آرویو عملی شود.
اما دستگیری ژنرالهای ارتش این اتفاق را ناکام گذاشت. تظاهرات سراسری 5 هزار نفره به سوی معبد «ادسا» جایی که مراسم سالروز انقلاب علیه مارکوس برگزار میشود، عصر روز جمعه برگزار شد، اما پلیس با یورش خود به تجمعکنندگان آنها را متفرق کرد.
فیلیپین این روزها در بیستمین سالروز تحولی که نقطه عطفی در تاریخ این کشور بود، در شرایط متفاوت و دشواری به سر میبرد. نهادهای سیاسی این کشور در آستانه فروپاشی است، اقتصاد آن با فساد دست به گریبان است و رهبرانش به شدت با هم اختلاف دارند. اعلام وضعیت اضطراری در فیلیپین توسط آرویو، یادآور روزهای سال 1972 بود؛ وقتی مارکوس حکومت نظامی اعلام کرد.
کودتایی که به نظر میرسد فعلاً سرکوب شده، حاصل همکاری مخالفان سیاسی کمونیستهای شورشی و ژنرالهای نظامی برای سرنگونی آرویو است. خود آرویو هم میداند که «چپها و راستهای کشور در یک اقدام تاکتیکی برای سرنگونی او ائتلاف کرده و جبههای گسترده تشکیل دادهاند تا دولت آسیبپذیر او را سرنگون کنند.» او به رسانهها هم هشدار داد و گفت که بخشی از رسانههای ملی بازتابدهنده ادعاهای کودتاچیها هستند.
اعلام وضعیت اضطراری قدرت گستردهای به دولت آرویو میدهد. از جمله این قدرت و اختیارات، دستگیری بدون حکم مظنونان توقیف اموال و در صورت لزوم سانسور رسانهها با توسل به قانون امنیت ملی است. آرویو تا کنون از تصمیم خود برای باقی ماندن در قدرت حرف چندانی به میان نیاورده اما نتیجه هرچه که باشد، وقایع اخیر برای آینده دموکراسی در فیلیپین پیام خوبی ندارد.
اعلام وضعیت اضطراری و دستگیری ژانرالها حلقهای دیگر از زنجیره اتفاقات هفتههای گذشته در فیلیپین است. محور فعالیت مخالفان، کورازان آکینو زنی است که بعد از «انقلاب مردمی» جایگزین مارکوس در ریاست جمهوری فیلیپین شد.
«آکینو» و رای احزاب سیاسی عمل میکند و خود را به مردم نزدیک کرده است. او که در سال 2001 از برکناری جوزف استرادا رئیسجمهور قبل از آرویو حمایت کرده بود اکنون در جمع مخالفان به صراحت خواستار کنارهگیری آرویو میشود. در یکی از این تجمعات او به زبان انگلیسی گفت: «خانم رئیسجمهور از شما میخواهم فداکاری بزرگی کنید و استعفا دهید.» بعد از این جمله جمعیت فریاد زدند. «گلوریا! استعفا! استعفا!»
در تجمعهای مخالفان آرویو به غیر از آکینسو شخصیتهای مهم دیگری از این کشور حضور دارند که بعضی بازرگانان برجسته و شناخته شده که قبلاً حامی آرویو بودند، از آن جملهاند.
آرویو خود در سال 2001 و بعد از تظاهراتهای گسترده مردمی که در کشورهای شرق آسیا «انقلاب مردم» خوانده میشود، به جای استرادا به قدرت رسید. دولت او در یک سال گذشته شرایط بیثبات و آسیبپذیری را تجربه کرده است.این بحران سال گذشته وقتی به اوج رسید که مکالمه تلفنی محرمانهاش با یک مقام انتخاباتی درباره انتخابات ریاست جمهوری 2004، فاش شد. نوار این مکالمه مخفی در سراسر فیلیپین منتشر شد و اثرات منفی بسیاری به دنبال داشت. بعد از این اتفاق درخواست مخالفان برای استعفای رئیسجمهور بالا گرفت.
وقایع 20 سال گذشته از بعد از انقلاب آرام مردمی علیه حکومت مارکوس تا کنون، نشان میدهد شرایط فیلیپین آن طور که امید میرفت نه تنها بهبود نیافته، بلکه و خیمتر هم شده است.
بعد از سرنگونی مارکوس، دولت آکینو در معرض چندین اقدام به کودتا از سوی نظامیان و مخالفان سیاسی قرار گرفت. نخبگان سنتی کشور که بسیاری در دوران مارکوس رانده و سرکوب شده بودند به قصد انتقام بازگشتند تا موقعیت از دست رفته گذشته را به دست آورند.توافقها و معاملههای پشت پرده به قانون حاکم تبدیل شده بود.
مارکوس در تبعید در گذشت، اما هیچ یک از اطرافیان او و همان کسی که برای سرقت و فساد سیستماتیک در کشور به مارکوس کمک میکردند محاکمه نشدند. گروههای بینالمللی نظارت بر فساد و فعالیت اقتصادی دولتها، دولت مارکوس را دومین حکومت فاسد جهان در قرن بیستم بعد از حکومت سوهارتو در اندونزی میدانستند.
بیوه ثروتمند مارکوس یعنی «ایلدا» به رغم داشتن صدها پرونده قضایی هیچ گاه به هیچ جرمی محکوم نشد. اکنون فرزندان او به دنبال جایگاه و شغل سیاسی هستند. بعد از یک دوره کوتاه و نسبتاً آرام سیاسی و پیشرفت اقتصادی در دوران دولت شش ساله فیدل راموس در دهه 1990، با به قدرت رسیدن استراد شرایط بازهم بحرانی شد. اتهام فساد بار دیگر علیه دولت شدت گرفت و انقلاب مردمی(2) رقم خورد تا دولت استراداد هم برکنار شود.
نتیجه دو دهه بیثباتی و اقدام به کودتا و «دو انقلاب مردمی» رشد ناموزون اقتصادی، فقر گسترده و نظام سیاسی است که هیچ اصول ثابتی ندارد. اقتصاد فیلیپین با پولی که کارگران مشغول کار در اقتصادهای پیشرفته جهان از خارج میفرستند سرپا ایستاده است. این درآمد خارجی سال گذشته به 35/10 میلیارد دلار رسید که معادل یک چهارم صادرات یا 16 درصد تولید ناخالص داخلی کشور است. وضعیت کنونی پرسشهای جدی را میان نخبگان سیاسی درباره آینده حکومت فیلیپین ایجاد کرده است. در چند روزی که از اعلام سرکوب کودتا میگذرد، علاوه بر دستگیری فرماندهان ارتشی عامل این کودتا، یک نماینده کنگره هم دستگیر و دفتر چند روزنامه هدف سرکوب قرار گرفته است. روز شنبه گذشته پلیس در ساعات اولیه صبح به دفتر روزنامه طرفدار مخالفان «دیلی تریبیون» حمله کرد. سردبیر این روزنامه این حمله را به تدابیر و اقدامات ماموران مارکوس در سال 1972 تشبیه کرد. ناظران تحولات شرق آسیا این اتفاقات را بازگشتی جدی به عقب میدانند.
بعضی مخالفان آرویو به موضوعی فراتر از سرنگونی او میاندیشند و خواستار تغییر قانون اساسی و تغییر نظام حکومتی کشور از ریاست جمهوری به پارلمانی هستند. این گروه از مخالفان تغییر نظام حکومتی فیلیپین از ریاست جمهوری به پارلمانی را تنها راه مقابله با بیثباتی کنونی میدانند.
بیثباتی کنونی فیلیپین برای غرب به ویژه آمریکا نگرانکننده است . اخیراً اعلام شد که نزدیک به 5500 سرباز آمریکایی در هفتههای آینده وارد فیلیپین میشوند. این بیشترین تعداد نیروی نظامی آمریکاست که بعد از 11 سپتامبر در فیلیپین مستقر میشود. به گفته مقامات نظامی آمریکایی و فیلیپین این نیروها فقط برای آموزش و آماده کردن سربازان فیلیپینی وارد این کشورمیشوند. اما برخی گزارشها حاکی از آن است که نیروهای آمریکایی در فیلیپین کارهای بیشتر از این انجام میدهند. هدف فعالیت این نیروها فقط گروهایی مثل ابوسیاف نیست، بلکه بعضی جنبشهای آزادیبخش مشروع دیگر در این کشور را هم شامل میشود.
در سال 1991 سنای فیلیپین به تعطیلی پایگاه نظامی آمریکا در این کشور که یکی از بزرگترین پایگاههای نظامی آمریکا در آسیا به شمار میرفت رأی داد. به این ترتیب به نظر میرسید که حضور نظامی آمریکا در این کشور به پایان رسیده است. از آن زمان به بعد اگرچه فعالیت نظامیان آمریکایی محدود شده بود. اما تمرین این نیروها با سربازان فیلیپینی ادامه داشت. بعد از واقع 11 سپتامبر این حضور بسیار بیشتر شد و تمرین مشترک نظامی دو کشور در آب و خاک فیلیپین هم افزایش یافت. در چهار سال گذشته 17 تا 24 تمرین نظامی مشترک در سال، میان آمریکا و فیلیپین انجام شده است. علاوه بر استقرار نیروها، آمریکا همچنین به بخشهای مختلف آبی و خاکی کشور از جمله بنادر، فرودگاهها، انبارها و دیگر تاسیسات نظامی هم دسترسی آزادانه دارد.
در قانون اساسی فیلیپین حضور نیروی نظامی خارجی در خاک این کشور بدون امضای پیمان ممنوع است، اما دیوان عالی فیلیپین این موضوع را قانونی اعلام کرده و به نیروهای خارجی اجازه داده تا برای تمرین نظامی وارد خاک این کشور شدند. آمریکاییها برای تحقیق اهداف خودشان در فیلیپین ساکن هستند، اما همین حضور موجب میشود که شرایط داخلی فیلیپین برای واشنگتن با اهمیت باشد و آن را با حساسیت بیشتری دنبال کند.
اکنون به گفته آرویو، اقدام به کودتا سرکوب شده، اما مشکل اصلی هنوز باقی مانده است. این کودتا با کمک ارتش فیلیپین قرار بود شکل بگیرد و آرویو بدون حمایت ارتش نمیتواند در قدرت باقی بماند. اگرچه رهبران ارشد ارتش بارها تعهد و حمایت خود را به دولت آرویو اعلام کردهاند، اما اکنون از درون همین ارتش 14 فرمانده ارشد به دلیل اقدام به کودتا، شبانه دستگیر شدهاند.
آرویو در نطق تلویزیونی خود خطاب به مردم گفت: من به عنوان فرمانده کل، کنترل اوضاع را در دست دارم، اما روزهای آینده معلوم میکند آیا این کشور در کمتر از دو دهه شاهد سومین کودتای مردمی سرنگونکننده دولت خواهد بود یا نه.