روند تاریخی خط لوله صلح
با پایان جنگ تحمیلی علیه ملت ایران و شروع دوران بازسازی کشور برنامه ریزی برای ذخایر عظیم نفتی و گازی کشور در میادین و حوضچه های مشترک با کشورهای حاشیه جنوب خلیج فارس مورد توجه سیاستگذاران قرار گرفت .
یکی از این پروژه ها در چارچوب استراتژی کلان کشور برای پیوند زدن منابع انرژی ایران به بازارهای بزرگ و روبه رشد مصرف انرژی جهان یعنی هند پاکستان و چین طراحی شده بود. چنین استراتژی ای به کشور این امکان را می داد که بر معادلات منطقه ای تاثیر گذارد و نقشی کلیدی در جریان انتقال انرژی به بخش بزرگی از بازار مصرف جهانی ایفا نماید. این استراتژی که ناظر بر نحوه مصرف انرژی مازاد کشور بود به ایران فرصت می داد تا منافع اقتصادی سیاسی امنیتی خود را با دو کشور بزرگ آسیایی به هم گره بزند.
به لحاظ نیازهای منطقه ای و روند رو به تعمیق مناسبات ایران و هند ازیکسو و ظرفیت بین المللی هند و توان رو به رشد اقتصادی این کشور و نقش تاثیرگذار آن بر معادلات منطقه ای از سوی دیگر دو کشور در حال پی ریزی همکاری عمیق در عرصه های مختلف بودند و بحث همکاری در حوزه انرژی نیز در این چارچوب مطرح شده بود.
ملاحظات امنیتی هند در مورد مسیر انتقال خط لوله گاز با توجه به سابقه اختلافات هند و پاکستان یکی از موانع عمده در اجرای طرح به شمار می رفت . لیکن با گذشت زمان و به ویژه پس از هسته ای شدن دو کشور هند و پاکستان که بر سطح بازدارندگی و در نتیجه اتحاد میان آنان افزود تمایل هند به اجرای خط لوله گاز بیشتر شد.
این طرح با مذاکرات صورت گرفته با طرف هندی در مورد کم و کیف کار به مراحل مطالعاتی نزدیک شد. برآورد مقامات عمدتا سیاسی هند این بود که با احداث خط لوله ازطریق دریا به هند نیازهای سریعا رو به رشد این کشور به انرژی که موتور توسعه هند تلقی می شد با اتصال به بزرگ ترین منابع انرژی دنیا در خلیج فارس تامین و نرخ رشد پیوسته اقتصادی این کشور که در گرو تامین انرژی مورد نیاز آن بود تضمین خواهد شد. طرف ایرانی نیز در چارچوب استراتژی کلان انرژی و دکترین منطقه ای عمدتا بر لزوم گره زدن این نیاز هند به بهره وری از منابع گاز کشور و ایجاد علقه های سیاسی امنیتی و اقتصادی بین دو کشور تاکید داشت .
اما مطالعات اولیه در مورد راه های انتقال گاز به هند نشان داد که تکنولوژی انتقال گاز توسط خط لوله در عمق بیش از سه هزار متر هنوز وجود ندارد و هزینه های انتقال آن با استفاده از روش هایی چون غوطه ور ساختن لوله در آب های عمیق و یا ایجاد سکوهای منطقه ای و سایر بحث های نوآورانه به شدت زیاد و امنیت آن غیرقابل تضمین است .
در ادامه مذاکرات با طرف های هندی مقرر شد که بحث انتقال از ساحل دریا و زمین نیز در مطالعه گنجانده شود. گرچه در مذاکراتی که متعاقبا صورت گرفت طرف هندی با انتقال خط لوله از طریق آب های کم عمق ساحلی پاکستان مخالفت جدی ابراز نمی کرد اما نکته ای که همواره از ابتدا بر آن تاکید داشت این بود که به لحاظ امنیتی این کشور به هیچ روی با انتقال خط لوله از طریق مرز زمینی پاکستان موافقت ندارد. هندی ها حاضر نیستند امنیت توسعه اقتصادی کشور خود را در گرو نوع روابط سیاسی و اقتصادی هند و پاکستان قرار دهند.
شایان ذکر است که برخلاف برخورد طرف هندی در مورد انتقال خط لوله از آب های ساحلی طرف پاکستانی حساسیت نداشت اما امکان سنجی نیز نشان می داد که انتقال از آب های ساحلی پاکستان به لحاظ فنی مشکل دارد و یکی از عمده ترین آنها اینکه حجم بالای دبی رود سند در محل ورود آن به آب های آزاد هرگونه تاسیسات در عمق آب را در طول زمان جابه جا خواهد کرد.
به هر صورت شرکت مامور مطالعه و امکان سنجی پروژه یافته های خود را به طرفین ارائه داد و مذاکرات با هند و پاکستان (که البته در آغاز به شکل جداگانه با هریک از دو کشور انجام می شد) شکل جدیدی به خود گرفت . در این مطالعه بهترین گزینه برای انتقال گاز مسیر زمینی از طریق پاکستان به هند توصیف شده بود. مذاکرات بعدی به روی حجم و نحوه انتقال هزینه انتقال قیمت گاز مسیر انتقال و نقش هریک از طرف های مذاکره در پروژه معطوف شد.
این مذاکرات با فراز و نشیب های فراوان که وابستگی کامل به اوضاع بین المللی و شرایط بازار انرژی از خود نشان داده است علی رغم خارج شدن طرف هندی از جریان پروژه همچنان ادامه دارد. در ادامه به نظر کارشناسان بخش های مختلف در این خصوص می پردازیم.
رویکرد سیاسی نسبت به خط لوله صلح
طرح خط لوله صلح با این پندار ارائه شد که نقش ایران را در منطقه و صحنه بین المللی ارتقا بخشد. از نقطه نظر امنیتی برقراری ارتباط و پیوند دائم اقتصادی با همسایگان به نوعی که آنها امنیت خود را در زمینه های گوناگون با امنیت کشورمان در ارتباط ببینند احتمال همکاری آنها با دشمنان خارجی را کاهش داده و می تواند در معادلات و برنامه ریزی نیروهای خارج از منطقه تاثیرگذار باشد.
اهمیت هند به عنوان کشوری قدرتمند در منطقه بر کسی پوشیده نیست . نقش و اهمیت هند در معادلات منطقه ای و بین المللی به کارا بودن این طرح پس از اجرای آن قوت می بخشد.
هم زمان بحث ایجاد کریدور شمال و جنوب و گره زدن منافع ایران با نیاز هند در دسترسی به بازارهای تازه آزاد شده آسیای مرکزی دنبال می شد و به مراحل اجرایی می رسید.
بعد از ارائه اولین گزارش شرکت استرالیایی که مسئولیت انجام مطالعه امکان سنجی را برعهده داشت مبنی بر اینکه بهترین گزینه احداث خط لوله گاز از طریق مرز زمینی و عبور از پاکستان است استدلال برخی کارشناسان این بود که می توان پاکستان را نیز وارد این معادله ساخت و به این ترتیب پروژه خط لوله مبنایی برای ارتقا صلح در منطقه و کاهش مناقشات هند و پاکستان قرار گیرد. اما برخی ظرایف باعث شد که اوضاع آنگونه که این کارشناسان تلقی می کردند پیش نرود.
براساس نظر برخی از کارشناسان محرک اصلی هند و پاکستان برای ابراز تمایل به همکاری با ایران نیاز این دو کشور به اجرای پروژه تامین گاز از ایران از طریق خط لوله نبوده است . هند قبل از شروع مذاکره با ایران نسبت به عقد قرارداد گاز مایع با قطر اقدام کرده بود و تاسیسات تزریق گاز در بمبئی را نیز براساس تزریق گاز مایع که از نظر فنی با این خط لوله متفاوت است احداث نموده بود.
به نظر می رسد هند و پاکستان از دنبال کردن بحث خط لوله موضوعی سیاسی را تعقیب می کردند. پاکستان که از توسعه مناسبات ایران و هند احساس خطر می کرد به دنبال یافتن ابزار جدیدی برای معامله با ایران و هند بود و خط لوله چنین ابزاری را در اختیار او قرار می داد. البته این نکته مورد توجه طرف هندی قرار گرفته بود. اما هند نیز در ادامه دکترین موفقیت آمیز خود در خصوص خنثی نمودن موضع ایران در قبال مناقشات دو کشور تعمیق بیشتر مناسبات و علقه های پیوند با ایران را با هدف تاثیرگذاری بر نقش پاکستان در سیاست خارجی ایران دنبال می کرد (که با عقد چندین قرارداد همکاری منطقه ای بین ایران و هند از جمله قرارداد ترانزیت قرارداد ایران هند ـ ترکمنستان و قرارداد ایران ـ هند ـ افغانستان تقویت شد).
حامیان طرح خط لوله صلح با استناد به حمایت های برخی از شخصیت های هندی یا پاکستانی از نظرات طرف ایرانی بر آمادگی دو کشور برای انعقاد قرارداد پا می فشردند و معتقد بودند که با فروکش کردن بحران کشمیر احتمال بروز جنگ و ادامه مناقشه بین دو کشور کاهش یافته و بالا رفتن قیمت های جهانی انرژی دو طرف را وادار ساخته است تا به مسائل اقتصادی بیشتر از مناقشات سیاسی خود اهمیت دهند. اما مخالفین این نظریه با شناخت از هند و پاکستان بحث خط لوله صلح را بیشتر بازی سیاسی می دانستند و معتقد بودند که هند امنیت اقتصادی خود را در گرو بازی های پاکستان قرار نمی دهد و پاکستان نیز شریک مطمئنی برای چنین طرحی نیست . ذیلا عمده ترین استدلالات هر دو طرف این بحث به صورت خلاصه ذکر می شود:
استدلالات حامیان طرح خط لوله:
1. خط لوله وابستگی اقتصادی سیاسی و امنیتی بین ایران هند و پاکستان ایجاد خواهد کرد که نقش ایران در آن محوریت خواهد داشت . این خط لوله تهدیدات امنیتی علیه کشورمان را به لحاظ ایجاد پیوند امنیتی چندجانبه کمتر خواهد کرد.
2. خط لوله می تواند به کاهش تخاصم میان هند و پاکستان و احتمالا به حل مناقشات تاریخی آنان با محوریت ایران کمک نماید و در این صورت زمینه ساز شکوفایی اقتصادی منطقه خواهد شد.
3. فروش گاز مازاد از طریق این خط لوله تراز تجاری بین ایران با این دو کشور را به نفع ایران خواهد نمود .
4. خط لوله با فراهم کردن مشتریان دائمی گاز امکان چانه زنی بهتر ایران با دیگر خریداران انرژی را فراهم خواهد کرد .
5. از آنجا که کشورهای عربی دارای انرژی از همسایگی زمینی با پاکستان محروم هستند مزیت رقابتی خاص ایران در این صحنه تا مدت ها غیرقابل رقابت و پایدار خواهد ماند. حتی احداث خط لوله صادرات گاز به پاکستان به تنهایی نیز جدا از وابسته نمودن امنیت پاکستان به ایران چنین امکانی را فراهم خواهد آورد.
6. خط لوله به عنوان تنظیم کننده رابطه تولیدکننده بزرگ انرژی با بازار بزرگ مصرف آن (هند) در آسیا می تواند زمینه ساز همکاری ها در سایر زمینه های انرژی از جمله تولیدات صنعتی مشترک همکاری در زمینه اکتشاف و تولید سرمایه گذاری مشترک و... باشد.
7. خط لوله درآمد مشخص بلندمدتی را برای کشور فراهم می آورد که کمتر متاثر از فراز و نشیب های بازار است و امکان برنامه ریزی اقتصادی بهتر را میسر می سازد.
8. در صورت لزوم می توان با دریافت سرمایه های شرکت های بزرگ سرمایه گذاری بین المللی و گره زدن منافع آنها با تحولات داخلی کشورمان تهدیدهای خارجی علیه کشورمان را کم کرد.
استدلالات مخالفین طرح خط لوله
1. در مرحله عمل هند حاضر نیست امنیت اقتصادی و روند توسعه اقتصادی بلندمدت خود را با پاکستان گره بزند و ابزاری برای اعمال فشار به دست پاکستان بدهد.
2. پاکستان از پیگیری طرح خط لوله هدفی بالاتر از تامین انرژی را دنبال می کند و معتقد است که در صورت اجرای این پروژه می تواند ابزار لازم را در صورت لزوم برای اعمال فشار علیه هند در دست داشته باشد.
3. از سوی دیگر پاکستان به عنوان بی ثبات ترین کشور منطقه به هیچ وجه یارای برنامه ریزی بلندمدت برای آینده خود ندارد . قدرت گیری نیروهای تندرو در این کشور همواره امنیت خط لوله ای که به هند می رود (به ویژه اگر از ایران باشد) را تهدید می کند.
4. با توجه به بدحسابی پاکستانی ها در معاملات خود با ایران نه ایران می تواند به پرداخت مستمر مطالبات خود ازسوی پاکستان به ویژه در شرایط افزایش قیمت اطمینان داشته باشد و نه هند حاضر است وارد چنین معامله ای با پاکستان شود.
5. این احتمال وجود دارد که احداث خط لوله به پاکستان می تواند منشا اختلافات بعدی بین ایران و پاکستان باشد . گروه های ضدایرانی گروه های خرابکاری که از سوی هند یا برخی از کشورهای عربی تقویت می شوند و... می توانند با انفجار خطوط لوله موجب بروز مناقشه ای جدی بین ایران و پاکستان شوند. سوابق فعالیت گروه هایی مانند سپاه صحابه و انفجارات قبلی خط لوله داخلی پاکستان در ایالت بلوچستان پاکستان موید این مطلب است .
6. گره زدن بحث فروش گاز به هند و پاکستان با بحث های حاکم بر این دو کشور و بازی های سیاسی بین این دو و همچنین با اوضاع امنیتی شدیدا به هم ریخته پاکستان به هیچ وجه به مصلحت کشورمان نیست . با توجه به این واقعیت که مقاومت کل یک زنجیر برابر با مقاومت ضعیف ترین حلقه آن است می توان گفت مسائل امنیتی کل طرح را با خطر جدی روبه رو کرده و خواهد کرد.
7. روند جذب سرمایه گذاری خارجی در موضوع خط لوله بسیار با مشکل مواجه است . با توجه به برآورد بین المللی درمورد بالا بودن ضریب ریسک سرمایه گذاری در ایران و پاکستان احداث خط لوله به پاکستان با بهره فعلی جهانی فاقد توجیه اقتصادی است .
8. گزینه های کم خطرتری که امنیت پاکستان و حتی هند را به ما گره می زند وجود دارند که لزوما مشکلات احداث خط لوله و استفاده ابزاری پاکستان از آن را دربرندارند. برای مثال می توان ازطریق افزایش صادرات برق به پاکستان و امنیت اقتصادی ایالت بلوچستان پاکستان را به کشورمان وابسته کرد. این امر از نظر حجم سرمایه گذاری نیز حدود یک صدم خط لوله هزینه دارد. باز کردن حجم مشخصی از خط اعتباری برای خرید کالای پاکستانی ازجمله برنج از دیگر گزینه هاست .
9. از نظر اقتصادی احداث خط لوله به پاکستان به تنهایی نیز توجیه منطقی ندارد . میزان مصرف آینده پاکستان پاسخگوی سرمایه گذاری اولیه آن در زمان منطقی نیست . دوره بازگشت سرمایه در این بحث بسیار طولانی و فاقد توجیه اقتصادی است .
10. خط لوله به همان نسبت که پاکستان و هند را به ما وابسته می سازد صادرات گاز ما را نیز به آنها وابسته می کند . برای اهداف ذکر شده در مورد ایجاد پیوندهای منطقه ای مناسب تر است از گزینه هایی استفاده شود که برای ما وابستگی کمتری را در مقایسه با طرف های دیگر این رابطه ایجاد نماید. قطعا خط لوله انتقال گاز تنها گزینه ما برای مشارکت دادن هند و پاکستان در مباحث انرژی کشورمان نیست .
11. روند جهانی حاکم بر بازار انرژی به دنبال ایجاد بازارهای محلی برای محصولاتی نظیر گاز مایع است که هم وابستگی ها را به کشوری مشخص کاهش می دهد و هم می تواند قیمت روز را حاکم نماید. اگرچه این روند در چارچوب حداکثر کردن منافع شرکت های نفتی جهانی طراحی شده است اما شرکت های مستقل نفتی نیز می توانند از منافع این روند بهره ببرند.