نبیالله ابراهیمی
طی دهههای 1980 و 1990میلادی در بحثهای زیادی در مورد امکان برقراری دموکراسی در خاورمیانه بخصوص دنیای عرب، صورت گرفت. این مباحث بسیار جالب توجه بود. هر چند تعصبات محققان بیش از سیاستهای واقعی و موازین موجود در منطقه خود نمایی می کرد. دولتهای سراسر این منطقه (خاورمیانه)، از مراکش تا کشورهای مدعی تلاش برای تغییر و تحول هستند.
تاکنون، تلاشهای مذکور موفقیت چندانی نداشته چرا که حاکمان بیش از آن که واقعا اصلاحات سیاسی را اجرا کنند، فقط شعار آن را داده اند. تقاضا برای در سالهای آتی به ویژه بعد ار چالشهای نوظهور در خاورمیانه عربی به طور چشمگیری افزایش خواهد یافت. هر چند هیچ کدام از دولتهای منطقه با خطر قریب الوقوع انقلاب مواجه نیستند ولی همگی با فشار فزایندهای جهت انجام تغییر روبرو هستند. در این میان کویت و عربستان سعودی جز آن دسته از این کشورهایی هستند که اصلاحات و تغییرات اساسی درآن باب شده است.
بعد از واقعه 11سپتامبر 2001موضوع تازهای تحت عنوان اصلاحات مطرح شد که موجب به حاشیه راندن شعاهای پیشین یعنی صلح و گسترش اصلاحات –هدف عمده آمریکا در منطقه و سیاست مهم کشورهای عربی در داخل شد. از این رو یازده سپتامبرنقطه عطفی در تاریخ معاصر کشورهای عرب خواهد بود تا به یک سری از اصلاحات ناخواسته تن دهند. کویت اولین کشور عرب حاشیه خلیج فارس است که از سال 1962دارای قانون اساسی و پارلمانی منتخب است و ده درصد ذخایر نفتی جهان را در اختیار دارد.
در زمان حیات شیخ جابرالصباح امیر سابق کویت تلاشهای زیادی از سوی حاکمان کویت برای شناسایی حقوق سیاسی زنان صورت گرفت ولی کشمکش دولت با پارلمان تحت اختیار سلفیها (اکثریت)و لیبرالها (اقلیت)این طرح را تا حد زیادی مسکوت گذاشته و جامعه داخلی کویت را به سمت دو قطبی سوق داد. بعد از یازدهم سپتامبر و تایرات این حادثه بر دولت کویت این کشور به برگزاری انتخابات شورای شهر در این کشور دست زد. با وجودی که زنان کویتی در انتخابات شورای شهر حق شرکت نداشتند اما دولت کویت تحت فشارهای آمریکا، دو زن را در شورای شهر نتوانستند مشارکت کنند، اما برای آخرین بار است که زنان در این انتخابات شرکت میکنند زیرا پارلمان کویت اخیرا به زنان حق رای و نامزدی در انتخابات با تعدیل قانون انتخابات، اعطا کرد و این روند احتمالا با روی کارآمدن امیر جدید این کشور یعنی شیخ صباح احمد جابرااصباح که دیدگاهی لیبرالی داشته ودرپی تطابق دو دیدگاه سنتی و لیبرالی در مجلس و در جامعه کویت است، تشدید میشود.
ولی تا چه حد این اصلاحات وضعیت خاص ژئوپولتیک کویت را با توجه به اهداف و طرحهای آمریکا در خاورمیانه تحت تا ثیر قرار خواهد داد؟این که تا چه میزانی امیراین کشورچالشهای این اصلاحات را بتواند در جامعه مدیریت کند به ساختارهای سنتی حاکم بر این کشور و نوع تغییرات درآن و همچنین میزان مشروعیت آل صباح در کویت بررسی دارد.
در عربستان زنان فاقد موقعیت اجتماعی و سیاسی مشخص و تعریف شدهای هستند، تا سال 2004 زنان در شناسایی و هویت تابع مردان تلقی میشدند. این ویژگیها را آل سعود به ویژه ملک فهد پادشاه سابق را وا داشت تا برای تغییرات آرام. وارد صحنه شوند. چار سال بعد اعضای این شورا به 90 نفر و سپس به120نفرو هم اکنون به 150نفر افزایش یافته است.
در این دهه به علت بیماری فهد، عبدالله ولیعهد زمام امور سعودی را به دست گرفت. مشی او مبارزه با اصولگرایان افراطی، اخوانهای افراطی، ایجاد تعدال و اعتدال در جامعهو کاهش نقش روحانیون و سرکوب بنیادگراها بود. یازدهم سپتامبربرای اولین بار در جامعه عربستان ماطب خود ا یافت چرا که اکثرعاملان این حادثه از اتباع سعودی بودند. ارائه طرح خاورمیانه بزرگ و لزوم اصلاحات در کشورهای عربی، ریاض را وا داشت تا به سمت اصلاحات در کشورهای عربی، ریاض را واداشت تابه سمت اصلاحاتی پیش رود که از آن بیم داشت.
مرگ فهد و پادشاهی شاهزاده تکنوکراک سعودی یعنی امیر عبدالله روند اصلاحات را تشدید کرد. ارائه شناسنامه به زنان تحول بزرگی بود که در سال 2004 اتفاق افتاد و زنان موفق شدند از این به بعد هویت مستقل ار مردان خود داشته باشند. ملک عبدالله تا حدودی موفق به اجرای برنامه اصلاحی خود یعنی اعطای حق رای در انتخابات شورای شهر و شهرداریها شد. از دیگر اصلاحات در راه عربستان سعودی که با روی کار آمدن امیر عبدالله تسریع یافته تاکید دستگاه سعودی به اعطای برخی حقوق اجتماعی سیاسی و دینی به شیعیان است که مانع بستر سازی در مناطق شرقی نفت خیز به عنوان مرکزی برای ایجاد بحران شود.
در مجموع شیعیان در عربستان به دلایل تاریخی، اقتصادی سیاسی در وضعیت ویژهای قرار داشته اند که این وضعیت در حال حاضر به علت استقرار آنان در منطقه شرقیه و نیز تعارض رو به گسترش آمریکا و عربستان و و تحولات دالی این کشور از اهمیت خاصی برخوردار شده است. اصلاحات در عربستان سعودی متاثر از عوامل داخلی و خارجی است. از بعد داخلی عدم توجه اصلاح طلبان شیعیان را به سمت رادیکالیسم وا میداشت و از طرفی اصولگرایان افراطی را علیه سلطنت سعودی تقویت میکرد و از بعد خارجی بعد از حادثه 11سپتامبر و روند اجرای اصلاحات هدایت شده امریکا در خاورمیانه، عربستان سعودی در نوک حمله این روند قرار داشت.
در پایان اصلاحات در دو کشور کویت و عربستان سعودی به عنوان اولین و مهمترین سیاست انها، تضمین، بقا و تداوم حکمرانی حاکمان این کشور است و بسیار بعید به نظر میرسد که بدون فشارهای خارجی اصلاحات سیاسی با این شدت امکان تداوم داشته باشد. ولی آنچه امیت دارد این است که اصلاحات سیاسی و بالطبع اقتصادی از ریاض تا کویت میتواند بیانگر تغییر و تحول بنیادین در خاورمیانه باشد.