فرزانه روستایی
جامعه عراق تاکنون شاهد جنایات بی شماری بوده است. بارها گروه گروه از جوانان عراقی از شیعه و سنی در گروه های چهل، پنجاه نفری اعدام دسته جمعی شده اند و هیچ گاه سرنخی از عاملان این حملات به دست نیامده است. بسیاری از مردم یکی از اقوام و نزدیکان را در اثر حملات انتحاری عاملان منتسب به القاعده و گروه زرقاوی از دست داده اند و حتی در بهترین شرایط هنوز باید منتظر شنیدن خبرهای هولناک از عراق بود. ترکیب سیاسی _ اجتماعی عراق به گونه ای است که حفظ توازن امنیتی بین شیعیان و اهل تسنن از اهمیت فوق العاده ای برخوردار است و بر همین اساس برهم زدن تعادل لرزان دوطرف منجر به تحول اساسی در دیگر معادلات سیاسی امنیتی عراق می گردد. با این حال آنچه چهارشنبه گذشته در یک اقدام جنایتکارانه در سامرا شکل گرفت می تواند سرآغاز رخدادهای جدید و کم سابقه در عراق باشد. درست چند روز پس از آنکه اداره امنیتی شهر سامرا از مدیران سابقاً سنی به وزارت کشور عراق منتقل گردید گروه اندکی که لباس نظامیان عراقی را بر تن داشتند به اتاق ماموران انتظامی حرم امامان شیعه وارد شده و با دستگیری نگهبانان بمب گذاری در نقاط حساس بقعه را آغاز کردند.
مهندسی بمب گذاری و شناسایی نقاط حساسی که انفجار در آنها سبب فروپاشیدن سازه مقاومی همچون یک گنبد می شود، همگی حاکی از آن است که انفجار حرم سامرا نمی تواند یک اقدام ساده تروریستی محسوب شود. بی تردید انفجار و تخریب سازه دوار و مقاومی همچون یک گنبد که در ساختمان آن از میله های فولادی نیز استفاده شده بود با مواد منفجره ساده ای انجام نشده است. کسانی که عملیات انفجار را هدایت کرده اند در محاسبات خود ملاحظات مهندسی دقیقی را به کار بسته اند و مواد منفجره ای را به کار بسته اند که گروه های شورشی پراکنده یا حلقه های بالواسطه متصل به زرقاوی نمی توانسته اند به آن دسترسی داشته باشند. با این مقدمه احتمالاً می توان بدین نتیجه رسید که انفجار حرم امامان شیعه یا پیامی است که تدارک دهندگان آن ستون فقرات موازنه اجتماعی عراق را هدف قرار داده اند یا در خوش بینانه ترین تحلیل اقدام یک گروه شبه نظامی است که به هر ترتیب موفق به برنامه ریزی و اجرای یک طرح خرابکارانه گردیده است.خوشبختانه با موضع گیری صریح مراجع شیعه و نیز رهبران گروه های سنی اولین موج های شوک ناشی از این اهانت به مقدسات مردم و نیز عکس العمل هایی که منجر به تخریب مساجد اهل تسنن عراق گردید تا حدود زیادی به کنترل درآمده باشد و با گذشت زمان منجر به استقرار دوباره آرامش نسبی در روابط شیعیان و اهل سنت گردد، اما مهمترین موضوع در این میان، حضور اراده یا اراده هایی است که بالقوه توان برهم ریختن کل انتظام جامعه عراق را دارا هستند. عراق امروز الگوی بازتولید شده لبنان دهه ۷۰ است که کلیه گروه های سیاسی مسلح روابطی را برای خود در آن ایجاد کرده بودند و با انگیزه های ایدئولوژیک یا ناسیونالیستی و با کمک شبکه های امنیتی کشورهای مهم منطقه که در لبنان شعبه ای داشتند هر یک دست به اقدام می زدند.
شاید به هم ریختگی اوضاع امروز عراق به لبنان سه دهه پیش شباهت های قابل ملاحظه ای داشته باشد اما تفاوت اوضاع امروز عراق حضور نیروهای خارجی است که بیش از هر گروه دیگری در تلاش است تا اوضاع سیاسی اجتماعی عراق را سامان دهد و از حاکم شدن شرایطی که هیچ کنترلی بر آن نباشد جلوگیری کنند. یک شباهت دیگر امروز عراق به لبنان ۳۰سال پیش جریان داشتن فعل و انفعالاتی است که در خفا بین گروه های نظامی و نیز جریان های اطلاعاتی امنیتی گروه های نظامی و شبکه های اطلاعاتی وابسته به کشورهای منطقه جریان داشته است.برای اجتناب از ساده اندیشی پیرامون آنچه در عراق می گذرد و معمولاً در اخبار رسانه ای کمتر به آن اشاره می شود اشاره به عواملی احتمالاً کمک رسان است.چندی است که مذاکراتی بین نیروهای آمریکایی و گروه هایی جریان دارد که ظاهراً بمب گذاران و اداره کنندگان حملات انتحاری را نمایندگی می کنند. تاکنون هیچ گونه خبری پیرامون چگونگی انجام این گفت وگوها یا مفادی که بر سر آن به گفت وگو می پردازند از سوی هیچ مرجع رسمی درز نکرده است. برخی از منابع این گروه ها را سازمان های ساکت نامیده اند که تاکنون هیچ ردی از آنها در هیچ جایی هویدا نشده است. شاید انفجار سامرا حاکی از نوعی بحران خاص در روابط آمریکایی ها و این گروه های شبه نظامی باشد.
در صورتی که این گزینه حتی با اقبال اندکی مواجه باشد توانایی تهییج احساسات اولیه شیعیان و سپس برانگیختن عکس العمل اهل تسنن قابلیتی است که در عراق به خوبی می توان بر سر آن معامله کرد و از آمریکایی ها امتیاز گرفت.قابلیت برهم زدن موازنه اجتماعی با عواقب سنگین سیاسی و امنیتی عاملی است که کشورهای درگیر در مسائل عراق نیز ممکن است آن را دارا باشند و با دست یازیدن به آن به امتیازخواهی از آمریکایی ها بپردازند.
در شرایط حاضر، آمریکایی ها در منطقه جبهه هایی را گشوده اند که کلیه طرف های درگیر در آنها توانایی آن را دارند حتی به قیمت جان عراقی های بی گناه و حتی به قیمت پایمال کردن بسیاری از ارزش هایی که در این کشور مقدس است به چانه زنی و رایزنی با آمریکایی ها بپردازند.حاکمیت های عربی که حضور یک نخست وزیر شیعه و نیز یک پارلمان با اکثریت شیعه را برنمی تابند مثالی برای یک تعامل منطقه ای است که آمریکایی ها را با وجود توان نظامی فوق العاده سنگین به شدت درگیر و زمینگیر می کند. با وجودی که کشته شدن و شاهد مرگ نزدیکان بودن از ابتدایی ترین امور زندگی روزانه عراقی هاست یک عامل اساسی توانایی آن را دارد تا عراق دگرگونه ای را سازماندهی کند و به جای نقش مرگ و فقر، نقش حیات و بی نیازی را تدارک ببیند. در حال حاضر جامعه عراق شاهد یک تحول در مبانی حقوق اساسی خویش است و یک دولت و پارلمان قانونی منبعث از رای مردمی قدرت را در دست می گیرند. توانایی این دولت و پارلمان و نیز نحوه تعامل آن با بحران های ادواری که بیشتر آنها امنیتی هستند نقشی اساسی در کنترل بحران های امنیتی برعهده دارد. درصورتی که دولت ابراهیم الجعفری بتواند با جلب همکاری بیشتر احزاب و گروه های سنی وفاقی نسبی را در عراق ایجاد کند عراق دیگر هیچگاه در معرض تهدید جنگ داخلی قرار نمی گیرد.
ممکن است بار دیگر یکی از حرم های شیعه یا مراکز مقدس اهل تسنن مورد حمله و اهانت قرار گیرد، ممکن است در آینده یکی از رهبران شیعه، سنی مورد هجوم قرار گیرند، اما کارکرد مثبت دولتی که بازسازی یک عراق متحد و یکپارچه را هدف قرار داده است در درجه اول نفوذ گروه ها و جریان های خارجی را سد می کند. جریان هایی که سعی دارند با به کار بردن توانایی شان در راه انداختن جنگ شیعه و سنی در عراق جریان سازی کنند یا معادلات منطقه ای خود را تسویه کنند.