علیرضا قاسمی
قیمت نفت رکودهای جدیدی را ثبت کرده است. در حال حضار، نفت کلیدیترین و اصلیترین منابع انرژی جهان است و به همین دلیل، افزایش بیسابقه قمت نفت سبب شده است تا تحولات جدیدی در اقتصاد جهان شکل گیرد.
تامین انرژی، نقطه کانونی اقتصاد صنعتی امروز دنیا را تشکیل میدهد و از همین روست که کالای نفت و گاز، نقشی حیاتی را در چرخه اقتصاد جهانی بازی می کند. و لذا بسیاری از تحلیلگران تحولت ایجاد شده در بازار نفت را خطری بزرگ برای اقتصادهای کشورهای سرمایهداری دانستهند.
کارشناسان معتقدند بازار جهانی نفت تا سه سال آینده با کمبود شدید عرضه روبرو و کاهش سرمایهگذاری بینالمللی برای توسعه میادین نفتی طی سالهای اخیر، موجب کاهش چشمگیر تولید نفت تا سه سال آینده خواهد شد.
در همینباره، رئیس موسسه مدیریت ریسکاماف گلوبال آمریکا تاکید کرد است که قیمت جهانی نفت تا پایان امسال به بیش از 100 دلار در هر بشکه خواهد رسید.
وی میگوید: علیرغم افزایش قیمت نفت، رشد اقتصاد جهانی موجب افزایش تقاضای انرژی تا پایان امسال خواهد شد.
اما در این میان، برخی دلیل افزایش قیمت نفت در بازار جهانی را بر هم خوردن تعادل بازار عرضه و تقاضا میدانند. وال استریت ژورنال در اینباره اعلام کرد: پیشبینیهای ارایه شده در ماههای اخیر مبنی بر ایجاد کسری عرضه نفت بیشتر از یک میلیون بشکه در روز باشد میتوان انتظار داشت همچنان قیمت سیر افزایشی داشتهباشد ولی اگر این کسری تنزل یابد میتوان به ثبات نسبی قیمت و حتی تنزل آن امیدوار بود.
تحلیلگران آمریکایی همچنین وضعیت کنونی بازار نفت را خطری بزرگ برای اقتصاد آمریکا میدانند.
تدبیر لازم است
اقتصاد جهانی تاکنون سه شوک بزرگ نفتی را از سر گذرانده است. شوک نفتی سالهای 1973 و 1974 ناشی از جنگ اعراب و اسراییل و تحریم نفتی کشورهای عربی خاورمیانه؛ شوک نفتی سال 1979 که به دلیل انقلاب در ایران به قطع صدور نفت منجر شد و شوک نفتی سال 1986 که این بار برخلاف گذشته، قیمتهای نفت به شدت کاهش یافت.
هر یک از این شوکها آثار و پیامدهای خاصی را برای اقتصاد جهانی و کشورهای مصرفکننده و تولیدکننده نفت به همراه آورد. در سال 2004 نیز، یکی از نقاط عطف در تاریخ بازار نفت جهان به شمار میآید و در این سال بهای نفت خام از آغاز روند افزایشی داشت و گاهی به بیش از بشکهای 50 دلار رسید.
دکتر محمدیان استاد دانشگاه شهید بهشتی، رشد اقتصادی پیوسته کشورهای در حال توسعه مانند چین و افزایش روزافزون تقاضای این کشورها برای نفت و واردات آن از خارج را یکی از دلایل اصلی افزایش قیمت نفت برمیشمرد و میگوید: بورسبازی و احتکارکنندگان نفت در آمریکا از دلایل عمده دیگر شوک چهارم نفتی به شمار میرود.
وی با تاکید بر اینکه چین در دهه گذشته خود یکی از صادرکنندگان نفت بوده اما امروز چین در جایگاه دوم مصرفکننده نفت در جهان (با بیش از شش میلیون بشکه در روز) تبدیل شده است گفت: پالایشگاههای موجود در جهان نیز که مطابق با استانداردهای زیست محیطی هستند، هماکنون توانایی پاسخگویی به نیاز روزافزون مردم جهان به بنزین را ندارند که نوک پیکان این کمبود در حال حاضر متوجه آمریکا است.
وی همچنین گفت: افزایش قیمت نفت علاوه بر آسیبهای اقتصادی، در درازمدت مشکلاتی را نیز برای تولیدکنندگان به وجود میآورد زیرا افزایش منابع ارزش موجب تقویت پول ملی میشود و بیماری به اسم بیماری هلندی به وجود میآورد.
وی تصریح کرد: با تقویت پول ملی، توان رقابتی کشورهای دارنده نفت کاهش و صادرات غیرنفتی آنها نیز تنزل مییابد یا رشد لازم را پیدا نمیکند.
وی اقتصاد وابسته به درآمدهای نفتی را معضل اصلی افزایش قیمت نفت در کشورهای تولیدکننده نفت برشمرد و گفت: در این کشورها و یا تزریق درآمدهای نفتی به اقتصاد، تقاضای کل افزایش پیدا میکند و این منجر به افزایش واردات میشود بنابراین مساله مدیریت منابع نفتی، تخصیص این منابع و تنظیم آن با ظرفیت جذب این اقتصادها برای تصمیمگیرندگان اقتصادی بسیار بااهمیت است.
این کارشناس همچنین گفت: اگر اثرات افزایش قیمتها در کشورهایی با اقتصادی شبیه ایران را به دو گروه اثرات افزایش درآمدها و افزایش با روند سریعتر در سطح هزینهها بویژه هزینههای عمرانی و یا سرمایهگذاری در این کشورها، تقسیم کنیم. درمییابیم که افزایش قیمتهای نفت، فرصتی استثنایی برای اقتصادیان این چنین از جمله اقتصاد کشورمان است تا بتوانیم با آمادهسازی و ارتقای ظرفیت پذیرش سرمایهگذاری در تمام بخشهای تولیدی، وجوه حاصله از صادرات نفت خام را به ثروتهایی درآمدزا در آینده تبدیل نماییم.
محمدیان افزود: بهینهسازی مصرف انرژیهای مختلف، جایگزینی انرژی هستهای و نیز معرفی انرژیهای نو، ضرورتی است که باید در دوران افزایش قیمتها در بازار جهانی نفت، بیش از پیش باید مدنظر قرار گیرد.
اهمیت خلیج فارس در ترانزیت نفت
کشورهای حوزه خلیج فارس شامل بحرین، ایران، عراق، کویت، قطر، عربستان و امارات مجموعا 30 درصد نفت تولیدی جهان را در اختیار دارند. این کشورها همچنین 57 درصد ذخایر نفتی جهان معادل 715 میلیارد بشکه نفت در اختیار دارند.
ایران به تنهایی 11 درصد کل ذخایر نفتی جهان 132 میلیارد بشکه و حدود 15 درصد ذخایر گاز طبیعی معادل 970 تریلیون فوت مکعب را در اختیار دارد. علاوه بر نفت، کشورهای منطقه 2462 تریلیون فوت مکعب ذخایر گازش معادل 45 درصد ذخایر گازی جهان را در اختیار دارند.
سواحل ایران از اهمیت زیادی برخوردار است چرا که مسیر عبور نفتکشها و تانکرهای بزرگ نفتی از نزدیکی مرزهای خاکی این کشور میگذرد. در باریکترین نقطه خلیج فارس تنگه هرمز با عرضه 34 مایل قرار دارد که ایران در شمال و عمان در جنوب آن واقع است. نفت عبوری از تنگه هرمز، 40 درصد نفت مبادله شده در بازارهای جهانی را تشکیل میدهد.
17 میلیون بشکه نفت حمل شده از طریق تنگه هرمز به آسیا به مقصد کشورهای ژاپن، چین و هند خواهد بود و بخشی نیز از طریق کانال سوئز به بازارهای بینالمللی منتقل میشود. در صورت بسته شدن تنگه هرمز، نفتکشها مجبورند از مسیرهای بسیار طولانیتری انرژی مورد نیاز بازارهای جهانی را تامین کنند. چنین مسیری هماکنون با محدودیت ظرفیت انتقال روزانه 5 میلیون بشکه نفت خام از عربستان به بندر ینبو روبرو است که عربستان را به دریای سرخ متصل میکند.
براساس آمار اداره اطلاعات انرژی آمریکا، تولید نفت کشورهای خلیج فارس تا سال 2010 میلادی به بیش از 28 میلیون بشکه در روز خواهد رسید. این رقم تا سال 2020 به 31 میلیون و تا سال 2030 به بیش از 37 میلیون بشکه خواهد رسید. این رقم در سال 1990 میلادی کمتر از 18 میلیون، سال 2000 حدود 21 میلیون و سال 2003 حدود 23 میلیون بشکه بوده است. ظرفیت تولید نفت منطقه تا سال 2020 معادل 33 درصد کل تولید جهانی خواهد بود و این رقم طی سال 2030 به بیش ا 36 درصد افزایش خواهد یافت. ظرفیت تولید نفت کشورهای منطقه در سال 2000 حدود 28 درصد کل تولید جهانی بوده است.
کشورهای حوزه خلیج فارس طی سال 2003 میلادی روزانه 22 میلیون و 500 هزار بشکه نفت صادر میکردند که از این رقم 2 میلیون و 500 هزار بشکه به آمریکای شمالی، 2 میلیون و 700 هزار بشکه به اروپا، 6 میلیون بشکه به آسیا، 9 میلیون بشکه به چین، 4 میلیون و 400 هزار بشکه به سایر کشورهای آسیایی و 5 میلیون و 900 هزار بشکه نیز به سایر مناطق جهان صادر میشده است.
کشورهای حوزه خلیج فارس طی سال 2003 بیش از 42 درصد کل صادرات نفت جهان را به خود اختصاص دادهاند.
میزان صادرات این کشورها طی سال 2030 میلادی روزانه به بیش از 34 میلیون بشکه خواهد رسید که از این رقم 3 میلیون و 900 هزار بشکه به آمریکا، 3 میلیون و 300 هزار بشکه به اروپا، 5 میلیون و 800 هزار بشکه به آسیا، 5 میلیون و 800 هزار بشکه به چین، 8 میلیون بشکه به سایر کشورهای آسیایی و 7 میلیون و 400 هزار بشکه به سایر مناطق جهان صادر خواهد شد.
حضور ایران در خلیج فارس بسیار مهم است. اکثر تاسیسات نفتی در خلیج فارس در برابر انواع حملات به شدت آسیبپذیر هستند. کشورهای شورای همکاری خلیج فارس نیز نسبت به حملات کشورهای منطقه آسیبپذیر نشان میدهند. ایران در مواقع حساس و ضروری نه تنها میتواند تنگه هرمز را مسدود کند و شاهرگ حیاتی انتقال نفت را بر روی بازارهای بینالمللی مسدود کند بلکه میتواند کلیه تاسیسات نفتی و صادرات نفت کشورهای عربی منطقه را مورد هدف قرار دهد.
طی سالهای اخیر میزان عبور و مرور نفتکشهای بزرگ از خلیجفارس و تنگه هرمز به شدت افزایش داشته است و این مساله موجب اهمیت مضاعف این منطقه شده است. هرگونه تنش در منطقه موجب افزایش چشمگیر قیمت جهانی نفت خواهد شد.
طی سال 2004 روزانه 17 میلیون و 400 هزار بشکه نفت از طریق تنگه هرمز ترانزیت شده است که این رقم 21 درصد کل تقاضای جهانی نفت را تامین کرده است. این رقم تا سال 2030 به بیش از 28 درصد خواهد رسید. در این مدت روزانه 13 میلیون بشکه نفت نیز از طریق تنگه هرمز ترانزیت شده است که 15 درصد کل تقاضای جهانی نفت را تشکیل داده است. این رقم تا سال 2030 به بیش از 23 درصد خواهد رسید.
گزارش اخیر اوپک در مورد تقاضای جهانی نفت تا پایان سال 2007 نشانگر این واقعیت است که اوپک قصدی برای افزایش تولید نفت در کوتاهمدت ندارد. این در حالیست که نگرانی از کمبود عرضه در سه ماهه چهارم سال و در آستانه فصل زمستان، مانع از سقوط قیمتهای نفت شده است.
در کنار این مساله، نزدیکی بیشتر ایران و روسیه نیز عاملی مهم برای تاثیرگذاری بر بازار انرژی جهان بویژه بازار گاز است.