علی چشمی/پژوهشگر اقتصاد
در نگاه اول برخی بنگاهها چندان به هم شبیه نیستند ولی وقتی بیشتر دقت میکنیم و از زوایای مختلفی نگاه میکنیم میبینیم که شباهتهای عجیبی بین آنها وجود دارد مثلاً بین شرکت ملی نفت ایران و بانک مرکزی جمهوری اسلامی ایران.
1. از لحاظ حقوقی، هر دو شرکت دولتی هستند.
2. رئیس جمهور در هر دو شرکت، رئیس مجمع عمومی است.
3. از لحاظ سوددهی برای دولت، شرکت ملی نفت اولین شرکت سودده دولتی و بانک مرکزی دومین شرکت سودده دولتی است.
4. هر دو شرکت در دهه 1330 تاسیس شدهاند.
5. قبل از این دو شرکت، شرکتها و بانکهای خارجی در موضوع فعالیت آنها نقش مهمی داشتهاند.
6. یکی از مهمترین شباهتهای بین این دو، محصول تولیدی آنهاست. ماهیت محصول هر دو شرکت به گونهای است که از داراییهای اشتراکی مردم برداشت میکنند؛ شرکت ملی نفت ایران، نفت و گاز خام را استخراج میکند و قسمتی از تولیدات خود را در خارج از کشور میفروشد و قسمتی را نیز داخل. ارزش فروش محصولات در خارج را به خزانه دولت و حساب ذخیره ارزی میریزد و ارزش فروش محصولات در داخل حتی برای هزینههای تولید آن نیز کافی نیست، لذا از این محل عایدی برای دولت ندارد. اما بانک مرکزی ایران، اسکناس و مسکوک و اعتبار تولید میکند. این تولید در واقع بدهی بانک مرکزی (دولت) به مردم است زیرا بابت آن به مردم چیزی پرداخت نمیکند. به عبارتی، هر چه پایه پولی کشور افزایش مییابد بدهی بانک مرکزی افزایش یافته و از داراییهای مردم کاسته میشود. همان طور که هر چقدر نفت توسط شرکت ملی نفت استخراج میشود از داراییهای مردم کاسته میشود.
7. یکی دیگر از مهمترین شباهتهای بین این دو، اثر فعالیت آنها بر رفاه مردم است. محصول تولیدی آنها دو اثر مهم در کل اقتصاد کشور و بر رفاه مردم دارد: اثر تولیدی و اثر تورمی. نفت و گاز تولیدی شرکت ملی نفت نه تنها به صورت مستقیم بلکه با سرمایهگذاریهایی که از محل منابع حاصل از آن انجام میشود به تولید کشور کمک میکند. اعتبارات تولیدی بانک مرکزی نیز با ارائه خدمات پولی به بنگاهها و خانوارها به تولید کمک میکند. ولی هر چه تولیدات این دو شرکت بالاتر برود «یا به عبارت صحیحتر از سطح مشخصی بالاتر رود» اثرات تورمی آنها ظاهر میشود. هر دو با افزایش پایه پولی، اثرات تورمی خود را نمایان میکنند: وقتی ارزش نفت صادراتی بالا میرود با برداشت از آن داراییهای خارجی بانک مرکزی به عنوان قسمتی از پایه پولی افزایش مییابد و وقتی بانک مرکزی میخواهد به بانکها و دولت و شرکتهای دولتی اعتبار بدهد یعنی ارزش تولیدات خود را بالا ببرد بدهی این موسسات به بانک مرکزی افزایش یافته یعنی یک قسمت دیگر از پایه پولی افزایش مییابد. لذا هرچه این دو شرکت، پول بیشتری تولید کنند مردم باید تورم بیشتری را تحمل کنند.
8. تورم، در سالهای اخیر مهمترین مشکلی بوده است که مردم ایران اعم از تولیدکننده و مصرفکننده را آزار داده است. اکنون که نفت ارزان شده است و از شر تورم ناشی از پول نفت خلاص شدهایم دولت و مجلس باید مواظب باشند که شر تورم ناشی از پول بانک مرکزی گریبان مردم را نگیرد. ولی این شر به بهانه تولید تاحدودی نمایان شده است!